Cənubi Qafqazın tarixində dəmir yolu heç vaxt sadəcə dəmir yolu olmayıb. Bu coğrafiyada relslər yalnız çöllərdən, dağlardan və sərhəd stansiyalarından keçmir. Onlar həm də müharibə yaddaşından, diplomatik hesablamalardan, müttəfiqlik öhdəliklərindən, gizli qorxulardan və keçmişin çox baha başa gəlmiş səhvlərindən keçir. Ona görə də Qars-Gümrü dəmir yolu xəttinin bərpası və işə salınması məsələsi üzrə Türkiyə-Ermənistan birgə işçi qrupunun Qarsda keçirdiyi görüş texniki epizod, idarələrarası gündəlik iş və ya diplomatik təqvimdə növbəti bənd deyil. Bu, siyasi siqnaldır. Və Bakı bu siqnalı maksimum diqqətlə oxumalıdır - isterikasız, amma təhlükəli sadəlövhlüklə də yox.
Qarsda, doğrudan da, Qars-Gümrü dəmir yolunun reabilitasiyası və istismara verilməsi üçün yaradılmış Türkiyə-Ermənistan birgə işçi qrupunun iclası keçirildi. Türkiyə və Ermənistan tərəflərinin rəsmi açıqlamaları, demək olar, bir-birinin güzgü əksi idi: görüş normallaşma prosesi çərçivəsində baş tutub, tərəflər regional nəqliyyat kommunikasiyalarının inkişafı üçün xəttin tezliklə açılmasının əhəmiyyətini vurğulayıblar. Formal baxımdan hər şey neytral, korrekt, hətta səliqəli görünür. Amma Qafqaz siyasətində neytral formulyar olmur. Diplomatiya "kommunikasiyalar" və "regional bağlılıq" dili ilə danışmağa başlayanda bunun arxasında, demək olar, həmişə bir sual dayanır: kim yeni təsir aləti qazanır, kim mövqelərini möhkəmləndirir, kim isə başqasının oyununda kənarda qalmaq riski ilə üz-üzədir.
Qars-Gümrü bugünkü texnokratların icad etdiyi yeni marşrut deyil. Bu, tarixin kəsib ayırdığı köhnə arteriyadır. SSRİ dağılandan sonra Ermənistanın regional nəqliyyat şəbəkələrinə qoşulmaq imkanı vardı. Amma Azərbaycana qarşı müharibə və Azərbaycan torpaqlarının işğalı bunu mümkünsüz etdi. Türkiyə 1993-cü ildə Kəlbəcərin işğalından sonra Ermənistanla quru sərhədini bağladı. Bu, emosional jest deyildi, Azərbaycanla siyasi həmrəylik aktı idi. Ankara o zaman mövqeyini açıq ortaya qoydu: şərqdə özünü təcavüzkar kimi aparıb, qərbdə açıq qapıların imkanlarından istifadə etmək olmaz. Bu prinsip Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığının mənəvi dayaqlarından birinə çevrildi.
Bu detal özü ayrıca sual doğurur: görüşlər keçirilir, rəsmi açıqlamalar verilir, amma nümayəndə heyətlərinin tərkibi ictimaiyyətə açıqlanmır. Kimlər danışır, hansı mandatla danışır, hansı siyasi çərçivədə danışır - bunlar qaranlıq qalır. Hələlik yalnız bu məlumdur ki, Türkiyə XİN-dən Aişə xanım adlı bir nümayəndə prosesdə iştirak edib. Bu qədər həssas mövzuda belə informasiya qıtlığı sadəcə texniki məsələ deyil, siyasi kommunikasiya problemidir. Çünki Qars-Gümrü kimi mövzular pərdəarxası sükutu sevmir: adlar gizlənəndə, çərçivə izah olunmayanda, cəmiyyət haqlı olaraq soruşur - bu prosesin real memarları kimlərdir və masada hansı razılaşmalar müzakirə olunur?
Qars-Gümrü xəttinin bərpası ilə bağlı indiki söhbətlər adi nəqliyyat modernləşməsi kimi qəbul edilə bilməz. Əgər sərhəd hansısa kaprizə görə yox, işğala görə bağlanmışdısa, onun faktiki donunun açılması da kimlərinsə diplomatik tələskənliyi ilə deyil, İrəvanın təcavüzkar siyasətinin nəticələrinin tam və geri dönməz şəkildə aradan qaldırılması ilə bağlı olmalıdır. Ermənistan yalnız bu gün təcriddə yaşamağın ona narahatlıq yaratdığı üçün infrastruktur mükafatı almamalıdır. Təcrid konkret siyasətin nəticəsi idi. Deməli, ondan çıxış da konkret öhdəliklərin, hüquqi təminatların və revanşizmdən qəti imtinanın nəticəsi olmalıdır.
Əlbəttə, Türkiyənin öz maraqları var. Türkiyə böyük regional gücdür və şərq vilayətlərini Avropa, Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Çin arasında nəqliyyat körpüsünün bir hissəsinə çevirmək istəyir. Ankara üçün Qars sadəcə sərhəd şəhəri deyil, potensial logistika qovşağıdır. Bu mənada türk məntiqi başadüşüləndir: marşrutlar açılırsa, ticarət artır, tranzit rolu güclənir, Ermənistan üzərində təsir yalnız bağlı sərhəd vasitəsilə deyil, həm də iqtisadi asılılıq üzərindən qurula bilir. Bu, praqmatik yanaşmadır. Amma praqmatizm siyasi qiyməti unutmağa başlayanda təhlükəli olur.
Türkiyə-Ermənistan xəttində çox şey bir dəfə artıq gözəl sözlər və yanlış hesablamalar üzərində qurulub. 2009-cu ilin Sürix protokollarını xatırlamaq kifayətdir. O zaman Ankara ilə İrəvan münasibətlərin normallaşmasına dair sənədlər imzaladılar, lakin bütün proses tezliklə dalana dirəndi. Çünki bu proses Azərbaycanda erməni-türk gündəliyini Azərbaycan məsələsindən ayırmaq cəhdi kimi qəbul olundu. Bu, prinsipial səhv idi. Elə davranmaq olmazdı ki, guya Ermənistan-Türkiyə sərhədi vakuumda mövcuddur, Ermənistanın Azərbaycana qarşı siyasəti isə ayrıca mövzudur və onu mötərizədən kənara çıxarmaq mümkündür. Qafqazda mötərizə işləmir. Burada hər şey hər şeylə bağlıdır.
Bu gün, illər sonra, risk var ki, Türkiyə xarici siyasət aparatının bir hissəsi yenə köhnə formulun cazibəsinə düşür: əvvəl kommunikasiyaları açaq, sonra etimad yaranacaq, daha sonra sülh gələcək. Amma bu, çox yumşaq, çox kabinetdə hazırlanmış və İrəvan üçün çox rahat sxemdir. Əslində sülh qatarların hərəkətindən deyil, reallığın açıq siyasi etirafından doğur. Qatar taxıl, tikinti materialı, sərnişin, konteyner daşıya bilər. Amma o, sülh müqaviləsini, demarkasiyanı, iddialardan imtinanı, dərsliklərin və siyasi dilin revanşist miflərdən təmizlənməsini əvəz edə bilməz. Dəmir yolu revanşizmi sağaltmır. Bəzən, əksinə, onu daha varlı və daha çevik edir.
Məhz burada Ankarada bəziləri üçün xoşagəlməz olsa da, dürüst qiymətləndirməyə ehtiyac var. Türkiyə xarici siyasətində hələ də köhnə məktəbin qalıqları hiss olunur. Bu məktəb "yumşaq güc", "sivilizasiyalar dialoqu", "tarixi barışıq" və "regional inteqrasiya" haqqında danışmağı sevir, amma çox vaxt unudur ki, sərt strateji karkas olmadan yumşaq güc yumşaqbədənliyə çevrilir. Bu, Türkiyə elitasının bir hissəsinin mürəkkəb tarixi münaqişələri təbəssümlərlə, protokollarla və dairəvi masa arxasında çəkilən fotolarla həll etməyin mümkün olduğuna inandığı dövrün mirasıdır. Qonşularla danışmaq olar və lazımdır. Amma danışığı güzəştlə, kommunikasiyaların açılmasını isə yaddaşın kapitulyasiyası ilə qarışdırmaq olmaz.
Bəli, Türkiyəni xəyanətdə ittiham etmək nə doğru, nə də lazımdır. Bu, ədalətsiz və siyasi baxımdan axmaq addım olardı. Prezident Ərdoğan dəfələrlə göstərib ki, Azərbaycan Türkiyə strategiyası üçün nə deməkdir, bunu yaxşı anlayır. Onun Prezident İlham Əliyevlə münasibətləri, Ankara ilə Bakının müttəfiqlik məntiqi, Şuşa Bəyannaməsi, müdafiə, enerji, logistika və diplomatiya sahələrində koordinasiya - bütün bunlar elə bir reallıq yaradıb ki, heç bir işçi qrupu onu ləğv edə bilməz. Üstəlik, 2026-cı il aprelin 17-də Ərdoğan açıq şəkildə bəyan etdi ki, Türkiyə Ermənistanla normallaşmanı Azərbaycanla koordinasiya şəraitində davam etdirir. Bu, vacib və düzgün formuladır. Amma məhz buna görə də o, şüar yox, mexanizm olmalıdır.
Koordinasiya Bakını Qarsdakı iclas barədə əvvəlcədən məlumatlandırmaqdan ibarət deyil. Koordinasiya siyasi çərçivələri, tempi, şərtləri, qırmızı xətləri və nəticələri razılaşdırmaq deməkdir. Koordinasiya o deməkdir ki, İrəvan Türkiyədən iqtisadi nəfəs alıb, Azərbaycana tam siyasi müəyyənlik vermədən yoluna davam edə bilməsin. Koordinasiya bunu anlamaqdır: əgər Ermənistan-Türkiyə normallaşması Azərbaycan-Ermənistan yekun nizamlanmasından daha sürətlə irəliləməyə başlasa, regionda yeni asimmetriya yaranacaq. Qafqazda isə hər cür asimmetriya gec-tez böhrana çevrilir.
Xüsusilə nəqliyyat rəqabəti amili vacibdir. Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə artıq Bakı-Tbilisi-Qars xətti üzərindən strateji bağlantı yaradıblar. Bu xətt 2017-ci il oktyabrın 30-da açıldı və sadəcə dəmir yolu layihəsi yox, geosiyasi bəyanata çevrildi: Xəzəri, Qafqazı və Anadolunu Ermənistanın iştirakı olmadan da birləşdirmək mümkündür. 2024-cü ildə Gürcüstan sahəsinin modernləşdirilməsindən sonra Bakı-Tbilisi-Qarsın illik ötürücülük qabiliyyəti 1 milyon tondan 5 milyon tona qaldırıldı. Yəni Azərbaycan tarixdən mərhəmət dilənmədi. Özü alternativ qurdu, resurs yatırdı, marşrut yaratdı və sübut etdi ki, İrəvan qarşıdurma yolunu seçirsə, region onsuz da inkişaf edə bilər.
İndi sual yaranır: Qars-Gümrü xətti artıq mövcud olan türk-Qafqaz infrastrukturuna necə bağlanacaq? Onu tamamlayacaq, yoxsa onunla rəqabət aparacaq? Ümumi balansın bir hissəsi olacaq, yoxsa Ermənistan üçün dolayı siyasi resurs qazanmaq alətinə çevriləcək? Bu marşrut Azərbaycanın mərkəzi rolunu saxladığı arxitekturaya inteqrasiya ediləcək, yoxsa kimsə 2025-ci ildən sonra İrəvanı sürətlə reabilitasiya etmək, nəqliyyat sxemlərinə qoşmaq və bununla Bakının tələblərinin çəkisini azaltmaq görüntüsü yaratmağa çalışacaq?
Burada açıq danışmaq lazımdır. Ermənistan bu gün Türkiyə istiqamətinin açılmasına kəskin ehtiyac duyur. İrəvan nəqliyyat dalanından çıxmaq, məhdud marşrutlardan asılılığı azaltmaq, Türkiyə bazarına giriş əldə etmək, Qərbin diqqətini cəlb etmək, özünü sülhə hazır "yeni" dövlət kimi göstərmək istəyir. Amma İrəvanın arzusu Ankaranın strateji səxavəti üçün yetərli əsas ola bilməz. Ermənistan regiona qayıtmaq üçün siyasi bədəl ödəməlidir. Bu bədəl alçaldılmaqla ölçülmür. O, məsuliyyətlə ölçülür: Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün ikibaşlı ifadələrsiz tanınması, revanşist formullardan imtina, Naxçıvanla kommunikasiyalara real hazırlıq, yeni regional reallığın nəticələrinə hörmət.
2025-ci il avqustun 8-də ABŞ Prezidenti Trampın, Prezident İlham Əliyevin və Baş nazir Nikol Paşinyanın iştirakı ilə imzalanan Vaşinqton Bəyannaməsi mühüm mərhələ oldu. Tərəflər sülh sazişinin imzalanması və ratifikasiyası istiqamətində hərəkətin davam etdirilməsinin zəruriliyini təsdiqlədilər, həmçinin Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında kommunikasiyalarla bağlı TRIPP marşrutunun məntiqi ictimai müstəviyə çıxarıldı. Amma məhz proses yeni fazaya daxil olduğu üçün pərakəndəliyə yol vermək olmaz. Əgər bir qapı Türkiyə-Ermənistan istiqamətində açılırsa, o biri qapı, yəni Azərbaycan-Ermənistan xətti yarıaçıq qalmamalıdır.
Əks halda qəribə mənzərə yaranacaq. Ermənistan Türkiyə ilə normallaşmadan bonuslar, Qərbdən siyasi dividendlər, yeni marşrutlardan iqtisadi perspektiv alacaq, Azərbaycana isə yekun təminatları səbrlə gözləmək təklif olunacaq. Belə şey olmur. Bakı ədalətin bərpası üçün çox ağır bədəl ödəyib. Azərbaycan onilliklər boyu işğalla, qaçqınlarla, dağıdılmış şəhərlərlə, vasitəçilərin diplomatik riyakarlığı ilə, ədalətsizliyi "proses" adı altında dondurmaq cəhdləri ilə yaşayıb. İndi balans dəyişəndən sonra heç kimin köhnə musiqini yenidən işə salıb Azərbaycandan birtərəfli qaydada "konstruktivlik" istəməyə haqqı yoxdur.
Burada Türkiyəyə irad onun Ermənistanla danışmasında deyil. Danışmaq olar. Bəzən lazımdır da. İrad başqa yerdədir: Türkiyə diplomatiyası tempdə, dildə və simvollarda son dərəcə ehtiyatlı olmalıdır. Görüşlərlə bağlı rəsmi açıqlamalar həddindən artıq quru görünəndə, nümayəndə heyətlərinin tərkibi ictimaiyyətə açıqlanmayanda, baş verənlərin siyasi çərçivəsi izah edilməyəndə şübhələr üçün meydan yaranır. Bəlkə də bunun arxasında heç bir gizli oyun yoxdur. Amma siyasətdə qavrayış bəzən faktın özündən az əhəmiyyət daşımır. Ankara Azərbaycan cəmiyyətinin tam etimadını qorumaq istəyirsə, təkcə kabinetlərlə deyil, Bakının siyasi yaddaşı ilə də danışmalıdır.
Başqa bir narahat məqam da var. Erməni lobbisi, Qərbdəki təsir mərkəzləri və beynəlxalq bürokratiyanın bir hissəsi Qars-Gümrünün açılmasını "tarixi sıçrayış", "blokadanın sonu", "Ermənistanın regiona qayıdışı" və "sülhün qələbəsi" kimi təqdim etməyə çalışacaq. Bu gözəl formulların arxasında əsas məsələni gizlətmək çox asandır: sülh siyasi məsuliyyətsizliyin amnistiyası üzərində qurula bilməz. İrəvan regionun bir hissəsi olmaq istəyirsə, mərhəmət obyekti yox, öhdəlik subyekti olmalıdır. "Təcriddən xilas edilməli ölkə" yox, keçmiş siyasətinin dərslərini mənimsədiyini sübut etməyə borclu olan dövlət olmalıdır.
Türkiyə anlamalıdır: erməni məsələsində həddindən artıq yumşaqlıq alicənablıq kimi yox, zəiflik kimi oxunacaq. Üstəlik, bu, təkcə İrəvanda belə oxunmayacaq. Parisdə də, Brüsseldə də, Vaşinqtonda da, Moskvada da, Tehranda da hər kəs bunu özünəməxsus şəkildə yozacaq. Bəziləri düşünəcək ki, Ankaranı "sülh" ritorikası ilə yeni güzəştlərə itələmək mümkündür. Digərləri hesab edəcək ki, türk birliyinin sərhədləri var. Üçüncülər Türkiyə ilə Azərbaycan arasında paz vurmağa çalışacaqlar. Ona görə də Qars-Gümrü məsələsi təkcə Ermənistan məsələsi deyil. Bu, Türkiyənin sülhlə tələni ayırd etməyi bacaran dövlət kimi reputasiyası məsələsidir.
İdeal variantda Qars-Gümrü xətti geniş regional bağlantı sisteminin bir hissəsinə çevrilə bilərdi: Bakı-Tbilisi-Qars, Orta Dəhliz, Naxçıvana uzanan marşrut, Türkiyənin logistika şəbəkəsi, Xəzər limanları, Mərkəzi Asiya yükləri, Avropa bazarları. Amma bunun üçün Ermənistan sistemə arxa qapıdan və xüsusi şərtlərlə deyil, qaydaları qəbul etmiş dövlət kimi daxil olmalıdır. Bu qaydalar sadədir: revanşizmə yox, ərazi iddialarına yox, xarici himayədarlara arxalanıb qonşulara qarşı oyun qurmağa yox, kommunikasiyaları təzyiq alətinə çevirmək cəhdlərinə yox. İrəvan bu qaydaları qəbul edirsə, yol sülh yoluna çevrilə bilər. Etmirsə, risk yoluna dönəcək.
Ankaranın bu gün çox incə, amma güclü xətt aparmaq imkanı var. Ermənistanın üzünə əbədi bağlanmamaq, amma şərtsiz də açılmamaq. Kobudluq nümayiş etdirməmək, amma İrəvana strateji hədiyyələr də paylamamaq. Türkiyə diplomatiyasının hələ də gözəl protokolların şəfaverici gücünə inanan köhnə romantiklərinin arxasınca getməmək, yetkin dövlət kimi davranmaq. Türkiyə açıq deməlidir: normallaşma mümkündür, amma Azərbaycanın hesabına yox; kommunikasiyalar mümkündür, amma öhdəliklərin əvəzinə yox; sərhəd açıla bilər, amma real sülhlə paralel şəkildə, onun yerinə yox.
Başlıca imtahan da məhz bundadır. Qars-Gümrü şpalların, körpülərin və tunellərin vəziyyətini yoxlamır. O, Türkiyə strategiyasının keyfiyyətini yoxlayır. Ankaranın praqmatizmi yaddaşla, iqtisadiyyatı prinsiplərlə, regional oyunu müttəfiqlik sədaqəti ilə birləşdirə bilib-bilmədiyini sınağa çəkir. Türkiyə diplomatiyasının Azərbaycanın onun Qafqaz siyasətinə əlavə detal deyil, şərq istiqamətində başlıca strateji tərəfdaş olduğunu anlayıb-anlamadığını yoxlayır.
Ona görə Bakı hər addımı diqqətlə izləməlidir, amma əsəbi ovqatla yox. Azərbaycan bu gün Türkiyənin Ermənistanla danışıqlarından qorxmayacaq qədər güclüdür. Amma risklərə göz yumamayacaq qədər də təcrübəlidir. Türkiyə qardaş ölkə və müttəfiq olaraq qalır. Prezident Ərdoğan Azərbaycan-Türkiyə bağının qiymətini dərindən anlayan lider olaraq qalır. Amma qardaşlıq həqiqəti demək zərurətini aradan qaldırmır. Həqiqət isə budur: Ermənistanla istənilən normallaşma Azərbaycanın təminatlarından daha sürətlə gedirsə, diplomatik proses olmaqdan çıxıb siyasi problemə çevrilir.
Qars-Gümrü sülh yoluna çevrilə bilər. Amma yalnız o halda ki, bu yoldan əvvəlcə qatar yox, məsuliyyət keçsin. Yalnız o halda ki, İrəvan yeni reallığı birdəfəlik qəbul etsin. Yalnız o halda ki, Ankara xarici vasitəçilərin alqışları altında deyil, türk strateji həmrəyliyinin məntiqi ilə hərəkət etsin. Yalnız o halda ki, iqtisadi qazanc bu sərhədin niyə bağlandığına dair yaddaşı kölgədə qoymasın.
Əks halda bu dəmir yolu barışığın simvoluna deyil, növbəti illüziyanın abidəsinə çevriləcək. Qafqazda isə illüziyaların qiyməti həmişə baha olur. Çox baha.
Elçin Alıoğlu
Milli.Az