Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Raket və bombardmanlarla başlayan hər bir müharibənin başlıca ilğımı budur ki, guya texnoloji üstünlük avtomatik şəkildə siyasi qələbəyə çevrilir. Tarix isə bu məntiqi, demək olar ki, hər dəfə alt-üst edir. Anbarları, qərargahları, aerodromları, körpüləri, energetika və neft infrastrukturunu dağıtmaq olar. Amma dövləti siyasi orqanizm kimi sındırmaq qat-qat çətindir. İran kimi bir rejimi isə təkcə hava gücü ilə çökdürmək, demək olar ki, mümkünsüzdür.
Bu gün ABŞ və İsrailin İrana qarşı apardığı müharibə də məhz bu sərt reallığa dirənib. Kampaniyanın başlanmasından dörd həftə sonra getdikcə daha aydın görünür ki, İran məkanına dərin nüfuz edilsə də, hərbi və enerji obyektlərinə sarsıdıcı zərbələr endirilsə də, ali rəhbərliyin bir hissəsi sıradan çıxarılsa da, İslam Respublikasının özü dağılmayıb. Əksinə, sistem ideologiyaya söykənən və hərbiləşmiş bütün rejimlərin əsas xüsusiyyətini nümayiş etdirib - komanda zəncirini sürətlə bərpa etmək və xarici hücum şəraitində resursları səfərbər etmək qabiliyyətini. Son Qərb təhlilləri də açıq şəkildə göstərir ki, zərbələrdən sonra İranın hakimiyyət modeli dağılmayıb, sadəcə daha sərt güc qanadının, ilk növbədə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun təsiri altına daha da çox sürüşüb.
Paradoks ondadır ki, hava kampaniyası nə qədər intensivləşirsə, əgər siyasi məqsəd rejim dəyişikliyi kimi qoyulubsa, həmin məqsəd bir o qədər zəif görünür. Hava müharibəsi zəiflədə, təcrid edə, sarsıda, ruhdan sala, idarəetməni poza bilər. Amma o, demək olar ki, heç vaxt ərazinin işğalını, inzibati mərkəzlər üzərində nəzarəti, güc aparatının parçalanmasını və hakim elitanın idarəçilik sistemindən fiziki olaraq sıxışdırılıb çıxarılmasını əvəz etmir. Açıq desək, bombalar infrastrukturu dağıda bilər, amma yeni hakimiyyət qura bilmir.
İran məsələsində bu xüsusilə vacibdir. Söhbət elə bir fərdiyyətçi diktaturadan getmir ki, bir liderin ölümü ilə bütün şaquli idarəetmə sistemi çöküb dağılsın. İran mürəkkəb, çoxqatlı, institusional baxımdan möhkəmlənmiş bir sistemdir. Burada ideologiya, xüsusi xidmət orqanları, şiə təsir şəbəkələri, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu, dini bürokratiya və iqtisadi klanlar vahid mexanizmə çevrilib. Açar fiqurlar sıradan çıxarılandan sonra da bu mexanizm işləməyə davam edir, sadəcə simalar dəyişir, nüvə isə qalır. Elə buna görə də bir neçə yüksək dəqiqlikli zərbədən sonra hakimiyyətin dərhal dağılacağına ümid bəsləmək strategiyadan çox özünü aldatmaq təsiri bağışlayır.
ABŞ-ın hərbi tarixi burada olduqca aydın dərslər verir. Vyetnamda kütləvi bombardmanlar Şimali Vyetnamı kapitulyasiyaya məcbur etmədi və Vaşinqtonun xeyrinə siyasi dönüş yaratmadı. 1991-ci ildə İraq ordusunun Küveytdə darmadağın edilməsi Səddam Hüseynin devrilməsi ilə nəticələnmədi. Üstəlik, Vaşinqton faktiki olaraq iraqlıları üsyana sövq etsə də, sonradan onlara real dəstək vermədi və rejim qiyamı qan içində boğa bildi. 2003-cü ildə Səddam yalnız ona görə devrildi ki, hava kampaniyasının ardınca tammiqyaslı quru işğalı və ölkənin okupasiyası gəldi. Amma bu "qələbə" də illərlə uzanan destabilləşmə, nəhəng insan itkiləri və ABŞ-ın özünün strateji tükənməsi ilə nəticələndi.
Elə buna görə də İrana münasibətdə "havadan rejim dəyişikliyi" tezisi İraqdakı ssenaridən də az realist görünür. İran ərazi baxımından İraqdan dəfələrlə böyükdür, relyefi daha mürəkkəbdir, strateji dərinliyi daha genişdir, daxili ideoloji səfərbərliyi daha sıxdır və güc dövlətinin strukturu baxımından daha dayanıqlıdır. Hətta İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun sayını təxminən 200 min nəfər kimi götürsək belə, məsələ təkcə rəqəmdə deyil. Problem ondadır ki, bu, sadəcə ordu kontingenti yox, rejimin skeletidir. O, iqtisadiyyata, xüsusi əməliyyatlara, daxili repressiya aparatına və xarici proksi şəbəkələrə hopub. Belə sistemi uzaq məsafədən dağıtmaq mümkün deyil.
Buradan əsas strateji dalan yaranır. Əgər hava kampaniyası rejimin süqutuna gətirmirsə, onda Vaşinqton və Təl-Əvivin qarşısında cəmi üç ssenari qalır və onların hər biri əvvəlkindən daha ağırdır.
Birinci ssenari zərbələrin sonsuz eskalasiyasıdır. Bu isə o deməkdir ki, İranın energetikası, logistikası, hərbi sənayesi və şəhər infrastrukturu sistem nə vaxtsa çat verəcək ümidi ilə daha da çox dağıdılacaq. Amma bu yol, demək olar ki, qaçılmaz şəkildə, siyasi nəticəsi zəmanətsiz olan uzanan tükəndirmə müharibəsinə çevrilir. Üstəlik, hər yeni zərbə dalğası Tehranın cavab imkanlarını da genişləndirir - raket hücumlarından və diversiyalardan tutmuş, bütün regionun neft-qaz infrastrukturuna zərbələrədək.
İkinci ssenari daxili üsyana bel bağlamaqdır. Amma bu da son dərəcə şübhəli görünür. Ölkə xarici hücuma məruz qalanda, cəmiyyətin bir hissəsinin nifrət etdiyi rejim belə, özünü milli suverenliyin yeganə müdafiəçisi kimi təqdim etmək şansı qazanır. Siyasi sosiologiyada buna "bayraq ətrafında səfərbərlik effekti" deyilir. Yaxın Şərq dilində isə bunun mənası budur ki, xarici bombardman, adətən, rejimə müxalifəti düşmənin əlaltısı kimi damğalamaq üçün əlavə kozır verir. İran şəraitində bu, xüsusilə təhlükəlidir: ictimai narazılıq mövcud ola bilər, amma raket yağışı altında bu, mütləq inqilaba çevrilmir. Çox vaxt qorxuya, səfərbərliyə və repressiyaların daha da sərtləşməsinə çevrilir.
Üçüncü ssenari quru əməliyyatıdır. Amma məhz bu variant həm ən az ehtimal olunan, həm də ən təhlükəli olandır. Hətta indi də ABŞ regionda hərbi mövcudluğunu gücləndirir. Bununla belə, dəniz piyadalarının bölgəyə daşınması hələ işğala hazırlaşmaq anlamına gəlmir. Bu daha çox məhdud əməliyyatlar, bazaların qorunması, evakuasiya, dəniz marşrutlarına nəzarət və ya güc nümayişi üçün ehtiyat qüvvə yaradılmasına bənzəyir. İran əleyhinə tammiqyaslı işğal müharibəsi isə resurs və siyasi iradə baxımından 2003-cü il İraq əməliyyatı ilə yox, ondan qat-qat böyük və riskli bir layihə ilə müqayisə oluna bilər.
Əsl təhlükə də elə burada gizlənir: tez qazanmaq mümkün olmayan müharibə bir müddət sonra eskalasiya ətaləti ilə yaşamağa başlayır. Əvvəlcə hərbi obyekt vurulur. Sonra energetika hədəfə alınır. Daha sonra qarşı tərəf regional infrastruktura cavab verir. Ardınca dəniz yollarının müdafiəsi məsələsi gündəmə gəlir. Sonra üçüncü ölkələrin, müttəfiqlərin, neft monarxiyalarının və beynəlxalq koalisiyaların prosesə çəkilməsi başlayır. Dünən "məhdud əməliyyat" kimi təqdim olunan şey bu gün artıq qlobal iqtisadi nəticələri olan çoxsəviyyəli regional böhrana çevrilmək təhlükəsi yaradır.
Təkcə Hörmüz boğazına baxmaq kifayətdir. Bu, artıq lokal müharibə deyil. Bu, dünya iqtisadiyyatının əsas arteriyasına birbaşa zərbədir.
Nəticələr artıq yalnız hərbi məlumatlarda yox, qiymətlərdə, logistikada, inflyasiyada və bazarlardakı panikada ölçülür. Bazarın belə oynaq davranışı riskin miqyasını özü göstərir: reaksiya fundamental sabitləşməyə yox, hər əsəbi siyasi siqnala verilir. Bu isə bir həqiqəti ortaya qoyur: müharibə tammiqyaslı işğala keçməsə belə, artıq dünya iqtisadiyyatı üçün uzunmüddətli risk əlavəsinə çevrilib.
Beynəlxalq Enerji Agentliyi vəziyyəti daha da həyəcanlı tonlarda qiymətləndirir. Qurumun hazırkı məlumatına görə, dünya artıq gündəlik 11 milyon barrel neft itkisi ilə üz-üzə qalıb, qaz bazarında isə itkilərin həcmi 140 milyard kubmetrə çatıb. Agentlik artıq iştirakçı ölkələrin strateji ehtiyatlarından görünməmiş həcmdə - 400 milyon barrel neftin bazara buraxılması prosesində iştirak edib. Yaponiya da məhz bu həftə həm dövlət, həm də birgə ehtiyatlar daxil olmaqla yeni ehtiyat buraxılışlarına start verdiyini təsdiqləyib. Başqa sözlə, İrana qarşı müharibə artıq hərbi müstəvini çoxdan aşıb və qloballaşmanın ən həssas sinirinə - enerji bazarındakı proqnozlaşdırıla bilənliyə ağır zərbə vurub.
Amma problem bununla da bitmir. Hava müharibəsi uzandıqca, demək olar ki, həmişə cəbhənin hər iki tərəfində radikalları gücləndirir. İranda bu, onsuz da Qərblə kompromisi strateji intihar sayan çevrələrin əlini daha da gücləndirir. İsrail və ABŞ-də isə daha sərt addımlar tələb edən düşərgənin təzyiqini artırır. Beləliklə, diplomatiya üçün meydan genişlənmir, əksinə daralır. Zəiflədilməsi hədəflənən rejim müharibədən əvvəlkindən daha hərbiləşmiş, daha qapalı və daha repressiv vəziyyətdə çıxa bilər. Siyasi baxımdan aydın finalı olmayan güc kampaniyasının əsas paradoksu da elə budur: o, problemi həll etmir, sadəcə onu daha təhlükəli formaya salır.
Məhz buna görə belə bir müharibədə "qələbə" haqqında danışmaq maksimum intellektual dürüstlük tələb edir. Qələbə nə sayılmalıdır? Nüvə infrastrukturunun bir hissəsinin məhv edilməsi? Raket proqramının zəiflədilməsi? İranın ixrac imkanlarının müvəqqəti məhdudlaşdırılması? Bütün bunlar mümkündür. Amma elan olunan və ya pərdəarxasında nəzərdə tutulan məqsəd rejim dəyişikliyidirsə, o zaman nəhəng quru əməliyyatı olmadan bu hədəf əlçatmaz görünür. Əgər belə bir əməliyyat da real deyilsə, hava müharibəsi bahalı, dağıdıcı və siyasi baxımdan getdikcə daha az idarəolunan prosesə çevrilir.
ABŞ və İsrail bu gün təkcə İranla yox, həm də öz strategiyalarının daha dərin sərhədi ilə toqquşub. Həmin sərhədin adı siyasəti texnologiya ilə əvəz etməyin mümkünsüzlüyüdür. Təyyarələr, raketlər, pilotsuz aparatlar, kiberəməliyyatlar və uzaqmənzilli zərbələr dövlətin toxumasını cırıb-dağıda bilər. Amma onlar öz-özlüyündə onun yerində yeni legitimlik yarada bilməz. Yeni legitimliyin olmadığı yerdə isə ya xaos doğulur, ya daha sərt bir rejim formalaşır, ya da sonu görünməyən tükəndirmə savaşı başlayır.
Hazırkı münaqişə də məhz bu istiqamətə sürüklənir. Nə sürətli sonluğa, nə "cərrahi dəqiqliklə" əldə olunan qələbəyə, nə də gurultulu finala. Əksinə, hər yeni zərbənin çıxış yolunu yaxınlaşdırmadığı, fəlakətin miqyasını daha da böyütdüyü uzunmüddətli və təhlükəli mövqe qarşıdurması ssenarisinə. Əsas nəticə də budur: ABŞ və İsrailin hava qüdrəti nə qədər böyük olsa da, onun siyasi hər şeyəqadirliyi bir mifdən o yana keçmir. Və bu mif strategiyanı müəyyənləşdirməyə davam etdikcə, dünyanın reallıqla toqquşmasının bədəli bir o qədər ağır olacaq.
Milli.Az