Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
İrana qarşı ildırımvari hücum ssenarisinin iflasa uğramasından sonra Vaşinqton üçün "plan B" kimi kürd faktoruna oynamaq variantı getdikcə daha real görünür. Söhbət təkcə İran daxilində fəaliyyət göstərən kürd qruplaşmalarından getmir. ABŞ kritik məqamda qonşu İraqdan olan kürd qüvvələrini də anti-İran kampaniyasına cəlb etməyə çalışa bilər.
Kağız üzərində bu konstruksiya kifayət qədər cəlbedici təsir bağışlasa da, reallıqda ciddi siyasi, ideoloji, tarixi və etnik məhdudiyyətlərə dirənir. Kürd qüvvələrinin dərin daxili parçalanması, fraksiyalar arasında qarşılıqlı düşmənçilik, ABŞ-a inamsızlıq, Amerika isteblişmentinin bir hissəsinin dəstəklədiyi monarxist müxalifətlə ziddiyyətlər və nəhayət, bir sıra radikal kürd təşkilatlarının təhlükəli ərazi iddiaları bu planı sadəcə riskli yox, bütövlükdə İranın şimal-qərbi üçün partlayış potensialına malik ssenariyə çevirir.
Xüsusilə vacib məqam budur: kürd terror təşkilatları, ilk növbədə PKK, onun İran qolu PJAK, eləcə də "Komala" ilə əlaqəli strukturlar mövcud böhranı yalnız Tehrana zərbə vurmaq imkanı kimi deyil, həm də "Rojhelat" və ya "Şərqi Kürdüstan" adlandırılan layihəni irəli aparmaq fürsəti kimi görürlər. Kürd millətçi və sol-radikal mühitində bu anlayış İranın şimal-qərbində yerləşən geniş əraziləri əhatə edir və bu ərazilərə azərbaycanlıların tarixən sıx yaşadığı bölgələr də daxildir.
Kürd siyasi leksikonunda "Rojhelat" anlayışı uzun illərdir kürd milli layihəsinin İran istiqamətini ifadə edir. PJAK isə açıq şəkildə məhz bu ideoloji çərçivədə fəaliyyət göstərir. Hətta ixtisaslaşmış analitik materiallarda bu təşkilat PKK-dan törəmiş və "Şərqi Kürdüstan" məntiqi ilə hərəkət edən struktur kimi təqdim olunur.
Ən təhlükəli xətt haradan keçir
Məhz burada prosesin ən həssas və təhlükəli qırılma nöqtəsi yaranır. Çünki artıq söhbət yalnız ayətullah rejiminə qarşı mübarizədən və ya Vaşinqtonun Tehrana qarşı əlavə daxili cəbhə açmaq cəhdindən getmir. Məsələ ondadır ki, anti-İran müharibəsinin pərdəsi altında kürd silahlı və siyasi strukturları Cənubi Azərbaycanda azərbaycanlıların öz tarixi torpaqları hesab etdiyi əraziləri nəzarətə götürməyə cəhd edə bilərlər.
Bu, ilk növbədə İranın Qərbi Azərbaycan vilayətinə aiddir. Burada etnik və demoqrafik mənzərə son dərəcə mürəkkəbdir və hər hansı etnosiyasi xəritə dəyişiklikləri birbaşa azərbaycanlı əhaliyə zərbə deməkdir. Hətta xarici analitiklər belə etiraf edir ki, kürd hərəkatları "Rojhelat" anlayışına təkcə Kürdüstan, Kermanşah və İlamı deyil, həm də Qərbi Azərbaycanın kürdlərin yaşadığı bölgələrini daxil edir.
Cənubi Azərbaycan üçün bu, abstrakt geosiyasət deyil. Bu, real təhlükədir: böyük müharibənin səs-küyü altında regionun etnodemoqrafik reallığının dəyişdirilməsi cəhdi baş verə bilərmi?
Məhz buna görə də Trampın kürdləri Tehrana qarşı istifadə edib-etməyəcəyi sualı ilə yanaşı, daha vacib bir məsələ gündəmə gəlir: ABŞ kimləri silahlandırmaq niyyətindədir və bu qüvvələrin öz planlarında hansı xəritələr var?
"Məhdud əməliyyatlar" və tanış ssenari
ABŞ-İsrail tandemi ilə İrana qarşı aparılan müharibə bəzi əsas məqamlarda Rusiyanın Ukraynaya qarşı apardığı müharibəni xatırladır. Birincisi, ABŞ hərbi-siyasi rəhbərliyinin də ehtiyat planı yoxdur - əgər qarşı tərəf ilk günlərdə kapitulyasiya etməzsə, nə baş verəcək sualına aydın cavab yoxdur.
İkincisi, ritorika dəyişir: müharibə müharibə kimi yox, "məhdud döyüş əməliyyatları" kimi təqdim olunur. Rusiyada bu "xüsusi hərbi əməliyyat" idi, ABŞ-da isə terminologiya dəyişsə də mahiyyət eynidir.
Üçüncüsü, daxili parçalanma üzərindən oyun. Putin Ukraynada buna çalışırdısa, Tramp bu gün eyni taktikaya kürd faktorunu cəlb etməklə cəhd edir.
Tramp və kürd liderlər: silahlı üsyan çağırışı
2026-cı il martın 3-də, müharibənin dördüncü günündə Donald Tramp İran kürd siyasətində mühüm fiqurlardan biri olan Mustafa Hicri ilə telefon danışığı aparıb. Hicri müharibədən cəmi bir həftə əvvəl İran Kürdüstanı siyasi qüvvələrinin koalisiyasını yaratmışdı.
Koalisiya ilk bəyanatında iranlıları vətəndaş müqavimətinə, hərbçiləri isə rejimi tərk etməyə çağırdı. Mesaj açıq idi: xalqın tərəfinə keçmək həyatda qalmaq üçün son şansdır.
Məlumatlara görə, Tramp Hicridən bəyanatlarla kifayətlənməməyi, silahlı üsyana başlamağı tələb edib. Oxşar çağırış İraq kürdlərinə də edilib. ABŞ tərəfi silah, kəşfiyyat dəstəyi və aviasiya təminatı vəd edib.
Hətta İraq kürdləri ilə danışıqda ultimatum xarakterli mesaj səsləndirilib: ya dəstək verirsiniz, ya da İranın müttəfiqi sayılacaqsınız.
Kağız üzərində plan və reallığın divarı
Vaşinqtonun planı sadə görünür: kürd qüvvələri qiyam qaldırır, ABŞ tərəfindən silahlandırılır, aviasiya ilə qorunur və İranın şimal-qərbini nəzarətə götürərək zəncirvari destabilizasiya yaradır.
Amma reallıqda bu ssenari çoxsaylı problemlərlə üzləşir.
Koalisiyanın özü tələsik yaradılıb və daxilində bir-birinə zidd qüvvələr var. Millətçilərlə marksistlər eyni platformada olsa da, keçmişdə aralarında qanlı toqquşmalar olub. Bu yaddaş hələ də canlıdır.
"Komala" daxilində belə parçalanmalar var və bu ziddiyyətlər zaman-zaman silahlı qarşıdurmaya çevrilir.
Ən əsas problem isə budur: marksist qanad ABŞ və İsrail maraqları uğrunda döyüşmək istəmir. Onlar açıq deyirlər ki, xarici güclərlə ittifaq regionu böyük müharibə meydanına çevirə bilər.
Beləliklə, koalisiya daxilində əsas məsələlər üzrə tam parçalanma var: xarici müttəfiqlər, gələcək siyasi model, İranın post-teokratik quruluşu, ABŞ və İsrailə münasibət, hətta kürd muxtariyyətinin forması.
Hərbi reallıq: say və imkan fərqi
Koalisiyanın hərbi potensialı da məhduddur. Ümumi döyüşçü sayı 4 mindən 8,5 minə qədər qiymətləndirilir. Onların yalnız kiçik hissəsi real döyüş təcrübəsinə malikdir.
Müqayisə üçün, təkcə İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu 250-300 min nəfərdən ibarətdir.
Bu səbəbdən yalnız İran kürdlərinə arxalanan hərbi ssenari real görünmür. Elə buna görə də Tramp İraq kürdlərinə də müraciət edib.
Cənubi Azərbaycan üçün əsas risk
Ancaq ən ciddi məsələ məhz burada ortaya çıxır. Çünki kürd strukturlarının bir hissəsi İranın şimal-qərbini təkcə üsyan zonası kimi yox, gələcək milli layihənin ərazisi kimi görür.
Qərbi Azərbaycan vilayəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanlıların tarixi yaddaşında bu ərazi böyük Azərbaycanın bir hissəsidir. Amma kürd radikal dairələri bu bölgənin bir sıra şəhər və rayonlarını "Rojhelat" xəritəsinə daxil edir.
Bu siyahıya Urmiya, Salmas, Xoy, Nağada, Oşnəviyyə, Piranşəhr, Sərdəşt, Miyandab və Məhəbad kimi şəhərlər daxildir.
Xüsusilə Urmiya strateji və simvolik hədəf kimi görülür. Onun "Rojhelat"a daxil edilməsi Cənubi Azərbaycanın əsas mərkəzlərindən birinin kürd siyasi layihəsinə inteqrasiyası demək olardı.
Nağada etnik gərginliyin yüksək olduğu nöqtədir. Oşnəviyyə, Piranşəhr və Sərdəşt İraqla əlaqə koridoru kimi qiymətləndirilir. Məhəbad isə 1946-cı il "Məhəbad Respublikası" səbəbilə simvolik status daşıyır.
Nəticə: "kürd kartı"nın gizli tərəfi
PKK, PJAK və onlara yaxın strukturlar adətən "mədəni hüquqlar" ritorikasından başlayır, amma son nəticədə bu, ərazi iddialarına çevrilir. "Muxtariyyət", "federallaşma", "kantonlar" kimi anlayışlar sonda xəritənin yenidən çəkilməsi ilə nəticələnir.
Bu qüvvələr xarici hərbi dəstək əldə etdikdə isə onu yalnız mərkəzi hakimiyyətə qarşı yox, həm də yerində möhkəmlənmək üçün istifadə edirlər.
Məhz buna görə də kürd faktoruna oynamaq ideyası Cənubi Azərbaycan üçün xüsusi təhlükə yaradır. Çünki bu, təkcə Tehrana qarşı taktiki addım deyil, eyni zamanda uzunmüddətli ərazi layihələrinin irəli çəkilməsi riskini daşıyır.
Vaşinqton bunu ya anlamır, ya da görməzdən gəlir. Hər iki halda nəticə region üçün ağır ola bilər.
İraq sığınacaq kimi: kürd faktorunun arxa cəbhəsi və Vaşinqtonun hesabları
Onilliklər boyu İran kürdlərinin silahlı dəstələrinin əhəmiyyətli hissəsi məhz qonşu İraq ərazisində sığınacaq tapıb. Bu proses İslam inqilabından dərhal sonra başladı. Tehran yeni hakimiyyət qurduqdan sonra regional millətçiliyi dövlətin ərazi bütövlüyü üçün birbaşa təhlükə kimi qiymətləndirdi və kürd silahlı qrupları üzərinə sərt təzyiq xətti götürdü.
İran-İraq müharibəsi dövründə Səddam Hüseyn rejimi bu qüvvələri silahlandırır, hazırlayır və onları Tehrana qarşı proksi alət kimi istifadə edirdi. Daha sonra ABŞ-ın müdaxiləsi nəticəsində Hüseyn rejimi devrildi, İraq Kürdüstanında muxtariyyət formalaşdı, amma iranlı kürd qruplarının İraqdakı mövcudluğu və bazaları qorunub saxlanıldı.
Bunun müqabilində onlar müəyyən öhdəlik götürdülər: İraq Kürdüstanının daxili siyasətinə qarışmamaq və İrana qarşı genişmiqyaslı müharibəyə başlamamaq. Buna baxmayaraq, sərhəd boyu vaxtaşırı həyata keçirilən məhdud əməliyyatlar Tehranın qəzəbini mütəmadi olaraq alovlandırırdı.
Tehranın xəbərdarlığı və Bağdadın geri addımı
2022-ci ildə İranda baş verən kütləvi etirazlardan sonra, 500-dən çox insanın həlak olduğu hadisələrin fonunda, rəsmi Tehran eskalasiyanın bir hissəsinə görə İraqda yerləşən iranlı kürd qruplarını məsul tutdu. Mesaj açıq idi: əgər Bağdad bu təhlükəni neytrallaşdırmasa, İran özü hərəkətə keçəcək, hətta bu, İraqın suverenliyinin pozulması bahasına başa gəlsə belə.
İraqın mərkəzi hakimiyyəti açıq qarşıdurmadan yayınmağa üstünlük verdi. Nəticədə, Bağdadın təzyiqi ilə İraq Kürdüstanının rəhbərliyi iranlı kürd qrupların bazalarını sərhəddən uzaqlaşdırdı, onların hərəkət və təchizat kanallarına nəzarəti gücləndirdi.
Faktiki olaraq bu, bir şeyi ifadə edirdi: İraq Kürdüstanının razılığı olmadan iranlı kürd silahlılarının kütləvi şəkildə İrana qayıtması demək olar ki, mümkünsüzdür.
Trampın məqsədi: sərhəd dəhlizi açmaq
Bütün əlamətlər göstərir ki, Donald Trampın İraq kürd liderləri ilə əlaqə saxlamasının əsas məqsədi məhz bu qruplar üçün sərhəd keçidi təmin etmək olub. Dolayı siqnallara əsasən, müəyyən razılıq əldə edildiyi ehtimal olunur.
Ən azı İraqda yerləşən iranlı kürd silahlı dəstələrinin komandirləri yaxın zamanda İranda hədəflərə zərbə endirməyə hazır olduqlarını dilə gətirməyə başlayıblar. Tramp özü də artıq açıq şəkildə İraq ərazisindən mümkün kürd müdaxiləsinin faydaları barədə danışıb.
Amma bu qüvvələrin təkbaşına uğur qazanmaq ehtimalı aşağı olduğuna görə, növbəti mərhələdə artıq yalnız iranlı deyil, həm də iraqlı kürd döyüşçülərinin müharibəyə cəlb olunması məsələsi gündəmə gələ bilər. ABŞ-ın İraq kürdlərinə sərt mesajlar göndərməsi də bunu göstərir.
Bununla belə, bəzi Amerika medialarının iddia etdiyi kimi, iraqlı kürdlərin artıq İrana qarşı döyüşə qoşulduğu barədə məlumatlar rəsmi strukturlar tərəfindən təkzib edilir. Əksinə, İraq hakimiyyəti sərhədə əlavə qüvvələr cəmləşdirərək nəzarətsiz keçidlərin qarşısını almağa çalışır.
Peşmərgə: böyük güc, amma parçalanmış struktur
Vaşinqton üçün əsas cazibə mənbəyi peşmərgə qüvvələridir. Sayı ən azı 150 min nəfərə çatan bu silahlı qüvvələrin əksəriyyəti İŞİD-ə qarşı müharibədə real döyüş təcrübəsi qazanıb.
Amma bu, vahid ordu deyil. İraq Kürdüstanında real hakimiyyət uğrunda illərdir iki əsas mərkəz rəqabət aparır: Bərzani klanı və Tələbani klanı. Birincisi Kürdüstan Demokrat Partiyasını, ikincisi isə Kürdüstan Vətənpərvərlər İttifaqını təmsil edir.
Bu qarşıdurma 1990-cı illərdə vətəndaş müharibəsinə qədər gedib çıxmışdı. Bu gün açıq silahlı toqquşma yoxdur, amma dərin siyasi barış da əldə olunmayıb. Peşmərgə döyüşçülərinin əhəmiyyətli hissəsi məhz bu iki düşərgədən birinə sadiqdir.
Üstəlik, Tələbani qanadının keçmişdə İranla müttəfiqlik münasibətləri olub və bu faktor bu gün də qərarvermə prosesinə təsir edir. Bu düşərgənin nümayəndələri artıq açıq şəkildə bəyan edirlər ki, İrana qarşı müharibəyə qoşulmaq ideyası təhlükəlidir və Tehran rejimi hələ çökmək həddində görünmür.
Daxili çatlar və etnik gərginlik
Peşmərgənin problemləri bununla bitmir. Onların tərkibində yezidilər, xristianlar, o cümlədən assuriyalılar və ermənilər, həmçinin yarsani icmasının nümayəndələri var. Kürd müsəlmanların bir hissəsi bu azlıqlara qarşı yuxarıdan aşağı baxır, bəzən açıq hörmətsizlik göstərir.
Bu isə daxili birliyi zəiflədir. Vaxtaşırı bu qruplar arasında narazılıq, hətta dezertirlik halları barədə məlumatlar yayılır.
Beləliklə, daxili parçalanma, klanlara bağlılıq, müxtəlif siyasi maraqlar, İranla keçmiş əlaqələrin mirası və etnik gərginlik - bütün bunlar İraq kürdlərinin böyük müharibəyə cəlb olunması qarşısında ciddi maneə yaradır.
ABŞ-a inamsızlıq: tarixin kölgəsi
Problemin daha dərin qatında isə kürdlərin ABŞ-a qarşı tarixi inamsızlığı dayanır. Bu mövzu artıq açıq şəkildə səsləndirilir.
İraq prezidentinin həyat yoldaşı, kürd əsilli Şanaz İbrahim Əhməd 5 mart 2026-cı ildə yaydığı bəyanatda açıq şəkildə tələb edib ki, kürdlər muzdlu qüvvə kimi istifadə olunmasın.
Bəyanatda 1991-ci ilin hadisələri xatırladılır. ABŞ İraqın Küveyti işğalından sonra iraqlıları Səddam Hüseynə qarşı üsyana çağırmışdı. Kürdlər bu çağırışa cavab verdi. Amma həlledici anda gözlədikləri dəstəyi ala bilmədilər və nəticədə on minlərlə insan həlak oldu, yüz minlərlə insan qaçqına çevrildi.
Eyni motiv İŞİD-ə qarşı müharibə kontekstində də səslənir. ABŞ uzun müddət Suriya kürdlərini dəstəklədi, amma sonra siyasi prioritetlərini dəyişərək onları faktiki olaraq tək qoydu. Nəticədə kürd bölgələri nəzarətdən çıxdı və "satqınlıq" ittihamları yenidən gündəmə gəldi.
Bəyanatın yekun mesajı isə olduqca sərt idi:
"Kürdlər çox vaxt yalnız onların gücünə ehtiyac olanda yada düşür. Ona görə də bütün tərəflərə müraciət edirəm - kürdləri rahat buraxın. Biz sizin muzdlu əsgərləriniz deyilik".
Formal olaraq bu çağırış hamıya ünvanlansa da, həm dil, həm kontekst, həm də vurğular açıq şəkildə göstərirdi ki, əsas mesaj Vaşinqtona yönəlib.
Monarxiya respublikaya qarşı: anti-Tehran düşərgəsində dərin çatlar
ABŞ-ın planlarını çətinləşdirən daha bir mühüm faktor İran müxalifətinin öz daxilində kürd qüvvələrinə olan etimadsızlıqdır. İran şahının varisi Rza Pəhləvi, 1979-cu ildə atasının itirdiyi taxtı geri qaytarmaq niyyətini gizlətməyərək, kürd partiyalarını açıq şəkildə separatizmdə ittiham edir. O, onları həm ayətullah rejimi, həm də vaxtilə Səddam Hüseyn hakimiyyəti ilə əməkdaşlıqda günahlandırır.
Pəhləvinin ritorikası kifayət qədər sərtdir. O, hakimiyyətə gələcəyi halda, ali baş komandan kimi bu "separatçı qruplarla" artıq İran ordusunun gücü ilə hesablaşacağını açıq şəkildə bəyan edir.
İran Kürdüstanı siyasi qüvvələrinin koalisiyası isə cavabında xatırladır ki, İran monarxiyası özü də repressiv və qəddar rejim olub. Onların fikrincə, şah rejimi artıq tarix qarşısında özünü ifşa edib və İran cəmiyyətinin yenidən həmin ailənin hakimiyyətini qəbul etməsi sual altındadır.
Eyni cəbhədə, amma fərqli hədəflərlə
Beləliklə, Vaşinqton daha bir ciddi problemlə üz-üzədir: anti-Tehran düşərgəsinin iki əsas hissəsi - kürd muxtariyyət tərəfdarları və monarxiyanın bərpasını istəyən qüvvələr - bir-biri ilə fundamental şəkildə uzlaşmır.
Bu, ABŞ strategiyası üçün demək olar ki, ideal böhran ssenarisidir. Çünki Vaşinqton eyni anda elə qüvvələrə arxalanmağa çalışır ki, hipotetik qələbə halında dərhal bir-biri ilə qarşıdurmaya girə bilərlər.
"Rojhelat" kölgəsi və səssiz risk
Bütün bu fonun üzərində daha təhlükəli bir proses sakitcə irəliləyə bilər: İranın şimal-qərbində etnosiyasi xəritənin dəyişdirilməsi.
Kürd radikal strukturları üçün "Rojhelat" layihəsi sadəcə simvol və ya mədəni metafora deyil. Bu, konkret siyasi və ərazi iddiasıdır. Cənubi Azərbaycan üçün isə bu, azərbaycanlıların yaşadığı, tarixən formalaşmış kimliyə malik torpaqlara yönəlmiş iddiadır.
Əgər ABŞ-ın kürd faktoruna əsaslanan strategiyası kabinetlərdən çıxıb real əməliyyat mərhələsinə keçərsə, qarşıdurmanın əsas meydanı məhz azərbaycanlıların yaşadığı şəhər və rayonlar ola bilər. Bu, artıq yalnız hərbi yox, eyni zamanda kimlik, dil, yaddaş və siyasi nəzarət uğrunda mübarizə olacaq.
Əsas sual: kürdlər nə istəyir
Bu səbəbdən "kürd faktoru"nu yalnız "kürdlər Trampa kömək edəcəkmi" sualı ilə məhdudlaşdırmaq ciddi səhvdir. Daha vacib sual budur: kürd radikal strukturları bunun müqabilində nə tələb edəcək?
Cavab isə kifayət qədər aydındır. Onlar yalnız silah və hərbi dəstək istəməyəcəklər. Onlar öz siyasi iddialarının legitimləşdirilməsini istəyəcəklər. Və bu iddiaların mərkəzində İranın şimal-qərbində yerləşən, azərbaycanlıların öz torpağı hesab etdiyi bölgələr dayanır.
Nəticə: Vaşinqtonun çıxılmaz dilemması
Ümumi mənzərəni topladıqda nəticə kifayət qədər aydın görünür. Ayətullah rejimini tez və asanlıqla məğlub edə biləcək vahid kürd ordusu nə mövcuddur, nə də tarixən mövcud olub.
Kürdlər ABŞ-a tam etibar etmir. Onların bir hissəsi İran monarxist müxalifətinə də güvənmir. Hətta bəzi hallarda onlar bir-birinə belə etibar etmir.
Bu qüvvələr arasında prioritetlər də fərqlidir. Bəziləri üçün əsas məqsəd İran rejiminin devrilməsidir. Digərləri üçün isə əsas hədəf müstəqil və ya yarım-muxtar Kürdüstan layihəsinin irəli aparılmasıdır - o cümlədən İran əraziləri hesabına.
Məhz buna görə Ağ evin əlində sadə həll yolu yoxdur. İdeoloji baxımdan ziddiyyətli, bir-biri ilə rəqabətdə olan, ərazi iddiaları olan və parçalanmış strukturları bir anda vahid hərbi gücə çevirmək mümkün deyil.
Üstəlik, bu cəhdlər yalnız İran üçün yox, kürd layihəsinin digər xalqların maraqları ilə toqquşduğu bölgələr üçün də ciddi nəticələr vəd edir. İlk növbədə isə Cənubi Azərbaycan üçün.
Amma çıxış yolunun olmaması o demək deyil ki, Vaşinqton bu istiqamətdən imtina edəcək. Əksinə, tarix göstərir ki, böyük güclər ən təhlükəli qərarları məhz alternativləri tükənəndə verir.
Bu mənada "kürd kartı" ABŞ üçün həll yolu deyil. Bu, problemin daha da dərinləşməsi deməkdir. Və bu kart sona qədər oynanarsa, nəticələri yalnız ayətullah rejimi ilə məhdudlaşmayacaq. Zərbə bütün regiona, xüsusilə də Cənubi Azərbaycanın həssas etnik və siyasi balansına dəyə bilər.
Milli.Az