Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Avropa elə bir mərhələyə qədəm qoyub ki, köhnə xarici siyasət illüziyaları artıq işləmir, yeni qaydalar isə hələ sabit sistemə çevrilməyib. Şərqdə 2022-ci ilin fevralından sonra nəzəri ssenari olmaqdan çıxan real hərbi təhdid qalır. Qərbdə isə onilliklər boyu Vaşinqtonun strateji xərclərin əsas yükünü öz üzərinə götürdüyü, Avropa paytaxtlarının isə uzun-uzadı müzakirələrə, mənəvi bəyanatlara və təhlükəsizliyin xroniki maliyyəsizliyinə imkan tapdığı "köhnə Amerika çətiri" artıq əvvəlki formada mövcud deyil. Bu gün Avropa sadəcə Şərqlə Qərb arasında deyil. O, nəzarət edə bilmədiyi güclə tez qurtula bilmədiyi asılılıq arasında sıxışıb qalıb.
Avropanın əsas problemi onun iqtisadi baxımdan zəif olması deyil. Əksinə, Avropa İttifaqı hələ də qlobal iqtisadiyyatın ən iri mərkəzlərindən biridir. Dünya Bankının məlumatına görə, Aİ-nin ÜDM-i 2024-cü ildə təxminən 19,5 trilyon dollar təşkil edib, 2025-ci ilin 1 yanvarına əhalisi isə 450 milyondan çox qiymətləndirilib. Bu, nəhəng bazar, güclü sənaye bazası, inkişaf etmiş maliyyə infrastrukturu, elm və texnologiya potensialı, geniş ixrac imkanları və möhtəşəm tənzimləmə resursudur. Amma məhz burada Avropa paradoksu başlayır. Supergüc miqyaslı iqtisadiyyata sahib olan qitə uzun illər təhlükəsizlik məsələlərində varlı, lakin strateji baxımdan qeyri-müstəqil aktor kimi davranıb.
Ukrayna müharibəsi bu komfortlu özünütəsəllini darmadağın etdi. Aydın oldu ki, tarix bitməyib, Avropada sərhədlər öz-özünə təminat altında deyil, dünya nizamı təkcə hüquqi formulalara söykənmir. Daha önəmlisi isə budur ki, müharibə Avropanın Amerika hərbi arxitekturasına nə qədər dərin inteqrasiya olunduğunu üzə çıxardı. Üç illik sürətli resurs səfərbərliyindən sonra belə Avropa ölkələri nüvə çəkindirməsi, kəşfiyyat, strateji aviasiya, hava hücumundan müdafiə, peyk sistemləri ilə yanaşı silah tədarükündə də ABŞ-dan asılı qalır. SIPRI-nin qeydlərinə görə, Avropanın NATO üzvlərinin silah idxalı 2020-2024-cü illərdə 2015-2019-cu illərlə müqayisədə iki dəfədən çox artıb və bu tədarüklərin 64 faizi ABŞ-ın payına düşüb. Yəni Avropa yenidən silahlanmağa başlayıb, amma bu proses hələlik daha çox Amerika hərbi-sənaye konturunu möhkəmləndirir, real Avropa avtonomiyasını deyil.
Bu məqam xüsusilə indi, ABŞ Prezidenti Trampın Amerika xarici siyasətini ideoloji liderlik modelindən sərt tranzaksionallıq rejiminə keçirdiyi bir vaxtda daha da aktuallaşır. Vaşinqton artıq əvvəlki mənada "nizamın keşiyində duran" olmaq istəmir. O, haqqını tələb edir, şərtlər irəli sürür, xərcləri yenidən bölüşdürür və iqtisadi təzyiqi hərbi və diplomatik güc qədər sərbəst alətə çevirir. Son ayların ticarət siyasətinə baxmaq kifayətdir. Tarif tədbirləri ətrafında qismən hüquqi dalğalanmalara baxmayaraq, Tramp administrasiyası rüsumlardan geosiyasi məcburetmə vasitəsi kimi istifadə kursunu saxlayıb. 2025-ci ildə Avropa İttifaqı Avropa mallarının böyük hissəsinə 15 faizlik Amerika tarifini nəzərdə tutan çərçivə razılaşmanı qəbul etməyə məcbur oldu, polad, alüminium və bir sıra həssas mövqelər üzrə yük isə daha yüksək qaldı. 2026-cı ilin fevralında yeni tarif silkələnmələri və müvəqqəti qlobal əlavələr gəldi. Mesaj aydındır: indiki Vaşinqton üçün müttəfiqlik iqtisadi təzyiqi istisna etmir, sadəcə onun formasını dəyişir.
Buradan birinci əsas nəticə çıxır. Avropa artıq strategiyasını "kritik anda Amerika yenə gələcək və hər şeyi həll edəcək" fərziyyəsi üzərində qura bilməz. Amerika gələ bilər. Amma hesab da çıxara bilər. Kömək edə bilər. Amma bunun müqabilində ticarət, energetika, Arktika, sənaye standartları, rəqəmsal tənzimləmə və müdafiə müqavilələri üzrə güzəştlər tələb edə bilər. Tramp üçün xarici siyasət uzunmüddətli öhdəliklər sistemi deyil, məcburetmə və mübadilə bazarıdır. Avropa elitalarının bütöv nəsillərinin yetişdiyi dövrlə fundamental qırılma məhz buradadır.
Amma "Avropanın süqutu" barədə primitiv iddialar da həqiqəti əks etdirmir. Avropa yox olmur, dağılmır, siyasi muzeyə çevrilmir. Əksinə, son iki il göstərdi ki, təzyiq şəraitində Avropa sistemi tənqidçilərinin düşündüyündən daha sürətlə hərəkət edə bilir. Aİ Şurasının məlumatına görə, üzv dövlətlərin ümumi müdafiə xərcləri 2024-cü ildə 343 milyard avroya çatıb, 2025-ci ildə isə 381 milyard avro və ya təxminən ÜDM-in 2,1 faizi səviyyəsində gözlənilirdi. Bu, bir il ərzində 11 faiz artım və 2020-ci illə müqayisədə təxminən 63 faiz yüksəliş deməkdir. Avropa Komissiyası isə 800 milyard avroya qədər vəsaitin səfərbər edilməsini nəzərdə tutan ReArm Europe və ya Readiness 2030 planını irəli aparır. Bu paket daha çevik büdcə qaydaları, 150 milyard avroluq SAFE kredit aləti, Avropa İnvestisiya Bankının rolunun genişləndirilməsi və birgə satınalmaların stimullaşdırılması hesabına maliyyələşdirilməlidir. Yəni Avropa nəhayət təhlükəsizliyə şüarlarla deyil, real pulla yanaşmağa başlayıb.
Lakin pul hələ strateji qabiliyyət demək deyil. Məhz burada avropalılar üçün daha ağrılı müzakirə başlayır. Qitə onilliklər boyu rahat posttarixi məkan qurmuşdu. Burada əsas kapital norma, prosedur, kompromis və tənzimləyici güc sayılırdı. Amma güc sferalarının geri qayıtdığı dünyada bu, kifayət etmir. Standartlar sahəsində nəhəng olub, eyni zamanda sursat istehsalında geri qalmaq mümkündür. İqlim tənzimləməsində dominant olub, kritik hərbi komponentlər üzrə xarici tədarükdən asılı qalmaq mümkündür. Dəyərlərdən danışıb, amma kifayət qədər hava hücumundan müdafiə sistemi, anbar ehtiyatı, peyk gücü və seriyalı hərbi istehsal imkanına malik olmamaq da mümkündür. Normativ ambisiya ilə maddi baza arasındakı bu uyğunsuzluq son illərin əsas Avropa böhranına çevrilib.
İqtisadi fon da vəziyyəti ağırlaşdırır. 2025-ci ilin yazında Avropa Komissiyası artım proqnozunu aşağı saldı. Aİ iqtisadiyyatının 2025-ci ildə cəmi 1,1 faiz, avrozonanın isə 0,9 faiz böyüyəcəyi gözlənilirdi. Proqnozun pisləşməsinin əsas səbəblərindən biri kimi Amerika tarifləri və ABŞ-ın ticarət siyasətinin yaratdığı ümumi qeyri-müəyyənlik göstərildi. Bu detal son dərəcə vacibdir. Avropa eyni vaxtda yenidən silahlanmağa, Ukraynanı maliyyələşdirməyə, sosial öhdəlikləri qorumağa, enerji və sənaye transformasiyasından keçməyə və üstəlik Amerika iqtisadi təzyiqinə uyğunlaşmağa çalışır. Yəni Avropa avtonomiyası rifah dövründə deyil, zəif artım, bahalı borclanma və siyasi parçalanma şəraitində formalaşmalıdır.
Bununla belə, Ukrayna böhranı tez-tez gözdən qaçan başqa bir faktı da göstərdi. ABŞ birbaşa iştirakını azaltdıqda, Avropa mütləq iflic olmur. Kiel İnstitutunun məlumatına görə, 2025-ci ildə Avropanın Ukraynaya yardımı əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Hərbi yardım 2022-2024-cü illərin orta illik göstəriciləri ilə müqayisədə 67 faiz, maliyyə və humanitar yardım isə 59 faiz yüksəlib. Avropa böyük ölçüdə boşalan Amerika dəstəyini doldurmağa çalışıb. Doğrudur, bu, ABŞ-ın geri çəkilməsini tam kompensasiya etməyə yetməyib. 2025-ci ildə Ukraynaya ümumi hərbi yardım yenə də əvvəlki illərin orta səviyyəsindən 13 faiz aşağı olub. Amma siyasi məna aydındır. Avropa əvvəlkindən daha çox yük götürə bilir. Sual artıq imkan məsələsi deyil, miqyas və davamlılıq məsələsidir.
Məhz burada Avropa tarixinin yolayrıcı dayanır. Qitə böyük güclərin ayaq basdığı rahat xalçaya çevrilmək istəmirsə, üç köhnə vərdişdən imtina etməlidir. Birincisi, var-dövləti güclə səhv salmaq vərdişindən. Müdafiəsiz sərvət şantaj obyektidir. İkincisi, strateji qərarları sonsuz prosedurlarda gizlətmək vərdişindən. Güc rəqabəti dövründə lənglik artıq sadəcə bürokratiya xüsusiyyəti deyil, geosiyasi özünü tərksilah formasıdır. Üçüncüsü isə zamanın həmişə Avropanın xeyrinə işlədiyi illüziyasından. Bu gün zaman tərəddüd edənə qarşı işləyir. İstehsal etməyənə, investisiya yatırmayanlara, satınalmaları unifikasiya etməyənlərə və öz texnoloji zəncirlərini qurmayanlara qarşı.
Avropanı sadəcə xərcləri artırmaq deyil, XXI əsrdə suverenliyin nə demək olduğunu yenidən müəyyənləşdirmək vəzifəsi gözləyir. Suverenlik artıq təkcə bayraq, parlament və valyuta deyil. Bu, lazımi həcmdə sursat istehsal etmək qabiliyyətidir. Səmanı qorumaq bacarığıdır. Zorla sırıdılarsa, uzunmüddətli tükətmə müharibəsi aparmaq imkanlarıdır. Sanksiya, tarif və enerji təzyiqi altında ayaqda qalmaq potensialıdır. Formal olaraq müttəfiq qalsa belə, tək bir xarici himayədardan kritik asılılıqdan qurtulmaq bacarığıdır.
Bu yol asan olmayacaq. Avropa çox uzun müddət Amerika gücü və müharibədən sonrakı təhlükəsizlik arxitekturasının verdiyi tarixi kreditlə yaşayıb. İndi həmin kredit bağlanır. Ödənişi özü etməlidir. Amma məhz burada Avropanın şansı yatır. Köhnə dünyanın geri qayıdacağı xəyallarında deyil, kimsənin yenidən onu qoruyacağına ümid bağlamaqda deyil, sivilizasiyalı komfortdan strateji yetkinliyə ağrılı keçiddə.
Çinin üstünlüyü və Avropanın illərlə davam edən arxayınçılığının bədəli
Publisistik səs-küyü bir kənara qoyub son illərin quru strateji balansına baxanda mənzərə kifayət qədər aydın görünür: Ukrayna münaqişəsinin əsas dolayı benefisiarı Çin olub. Ona görə yox ki, Pekin gurultulu hərbi qələbə qazanıb və ya dünyaya yeni ideologiya sırıya bilib. Ona görə ki, başqalarının tükənməsindən maksimum fayda çıxarmağı bacarıb. Rusiya ağır və bahalı münaqişəyə sürüklənərkən, Avropa eyni vaxtda təhlükəsizlik və iqtisadi təzyiq altında qalarkən, ABŞ isə Trampın prezidentliyi dövründə müttəfiqlik münasibətlərini açıq şəkildə "al-ver dili"nə çevirərkən, Çin əsas üstünlüyünü möhkəmləndirdi: gözləmək, resurs toplamaq, bazarları genişləndirmək və başqalarının asılılığını öz təsir rıçağına çevirmək bacarığını.
Məhz buna görə "avtoritar ox" barədə bütöv və sarsılmaz blok kimi təqdim olunan tezislər həddən artıq sadələşdirilmiş səslənir. Reallıqda bu, bərabər oyunçuların monoliti deyil, sərt asimmetriyalar sistemidir. Bu sistemdə Çin getdikcə daha açıq şəkildə böyük tərəfdaş rolunda çıxış edir, Rusiya isə asılı tərəfdaşa çevrilir. Bu gün Pekin üçün Rusiya eyni vaxtda xammal mənbəyi, Çin sənaye məhsulları üçün iri bazar, Qərbə təzyiq aləti və əsas hərbi və maliyyə yükünü üzərinə götürmədən istifadə edilə bilən diplomatik aktivdir. 2024-cü ildə Çinlə Rusiya arasında ticarət dövriyyəsi rekord həddə, 244,8 milyard dollara çatdı. Lakin bu təsirli rəqəmin arxasında bərabərlik deyil, balansın daha da pozulması dayanır. Rusiya getdikcə daha dərindən Çin bazarlarından, ödəniş infrastrukturundan, logistikasından, texnologiyasından və avadanlığından asılı vəziyyətə düşür. Bu artıq sadəcə tərəfdaşlıq deyil, Moskvanın manevr imkanlarının daraldığı, Pekinin isə genişləndiyi konstruksiyadır.
Çin Ukrayna böhranını təkcə Rusiyaya təsirini artırmaq üçün deyil, daha geniş xarici iqtisadi ekspansiya mexanizminə çevirməyi də bacardı. Avropada bir çoxları "Bir kəmər, bir yol" təşəbbüsünün tükəndiyini elan etməyə tələsdi. Amma statistika başqa mənzərə göstərir. 2025-ci ildə bu strategiya çərçivəsində rekord göstəricilər qeydə alındı: təxminən 128,4 milyard dollar tikinti müqavilələrinə, əlavə 85,2 milyard dollar isə investisiyalara yönəldildi. Söhbət artıq təkcə yol, liman və körpülərdən getmir. Çin energetikaya, akkumulyator istehsalına, rəqəmsal infrastruktura, sənaye zonalarına, logistika qovşaqlarına və uzunmüddətli nəqliyyat dəhlizlərinə sərmayə qoyur. Layihə çərçivəsində ümumi yığılmış fəaliyyət həcmi 1,3 trilyon dolları keçib. Bu o deməkdir ki, Pekin Avrasiya, Afrika və qismən Latın Amerikasında sadəcə iştirak etmir, bütöv regionları sistemli şəkildə öz iqtisadi orbitinə bağlayır.
Burada Çin strategiyası ilə Rusiya yanaşması arasındakı prinsipial fərq üzə çıxır. Moskva beynəlxalq mühiti hərbi təzyiq, şok və mövcud balansın dağıdılması yolu ilə dəyişməyə çalışır. Çin isə eyni mühiti investisiya, ticarət, uzunmüddətli asılılıqlar, təchizat zəncirlərinə nəzarət, kritik infrastruktura nüfuz və texnoloji genişlənmə vasitəsilə yenidən qurur. Bu proses daha ləngdir, amma strateji baxımdan daha məhsuldardır. Çin üçün klassik mənada müharibədə qalib gəlmək vacib deyil ki, mövqelərini gücləndirsin. Onun üçün əsas odur ki, rəqiblər daha çox xərcləsin, öz aralarında çəkişsin, büdcələrini tükəndirsin və daxili dayanıqlığını zəiflətsin. Ukrayna münaqişəsi Pekin üçün məhz belə xarici mühit formalaşdırdı. Rusiya zəifləyir, amma dağılmır. Avropa təşviş içindədir, amma sürətlə yenidən qurula bilmir. ABŞ diqqətini yayındırır, amma tam çəkilmir. Çin isə vaxt, məkan və təsir rıçaqları qazanır.
Tayvan istiqamətində də Pekin emosional deyil, soyuq hesabla hərəkət edir. 2022 və 2023-cü illərdə Ukrayna böhranının Çin üçün Tayvana qarşı ildırımvari hərbi addım fürsəti yaradacağına dair proqnozlar səslənirdi. Lakin bu baş vermədi. Bu zəiflik əlaməti deyil, strateji hesabatın göstəricisidir. Çinin siyasi məntiqindən görünən budur ki, zaman hələlik onun xeyrinə işləyir. Hərbi aktivlik artsa da, Pekin hələlik o addımı atmır ki, bu, demək olar qaçılmaz olaraq sərt iqtisadi nəticələrə gətirib çıxarar. 2025-ci ildə Tayvan boğazı və ətraf istiqamətlərdə əməliyyatların miqyası nəzərəçarpacaq dərəcədə genişləndi. Aprel təlimləri zamanı 135 təyyarə və 38 gəmi cəlb olundu. Taybeyə təzyiq artır, amma Pekin hələ də genişmiqyaslı sanksiyalara, xarici ticarətin qırılmasına, maliyyə axınlarının sarsılmasına və dəniz logistikasına zərbə vuracaq ssenaridən yayınır.
Burada əsas məqam aydındır. Bugünkü Çin öz iqtisadi dayanıqlığını sarsıda biləcək avantüraya maraqlı deyil. Bəli, Çin iqtisadiyyatı Qərbdə bəzilərinin gözlədiyi kimi çökmədi. Amma əvvəlki problemsiz dinamika da geri qayıtmadı. 2025-ci ildə artım təxminən 5 faiz səviyyəsində qaldı, 2026-cı il üzrə proqnozlar isə 4,4 faizə qədər zəifləməni göstərirdi. Daşınmaz əmlak sektorunda problemlər qalır, daxili istehlakçı ehtiyatlı davranır, əhalinin əhəmiyyətli hissəsi xərcləməkdənsə yığım etməyə üstünlük verir. Pekin üçün nəticə sadədir: indi ona böyük müharibə yox, idarəolunanlıq lazımdır. Mövqeləri gücləndirmək lazımdır, amma ən iri bazarlarla, o cümlədən Avropa ilə bir anda qırılma yaratmadan. Ona görə də Çin "son nöqtəsiz təzyiq" strategiyasına üstünlük verir. Hərbi nümayişi, psixoloji basqını və diplomatik təzyiqi artırır, amma qiyməti hətta belə nəhəng iqtisadiyyat üçün də həddən artıq ağır ola biləcək ssenarini sürətləndirmir.
Avropa üçün isə buradan xoş olmayan nəticə çıxır. Qitə ən çətin mövqedə məhz ona görə qaldı ki, uzun illər strateji komfort rejimində yaşadı. Avropa elitaları özlərini inandırmışdılar ki, dərin iqtisadi qarşılıqlı asılılıq münaqişələri avtomatik azaldır, ticarət avtoritar rejimləri yumşaldır, Amerika təhlükəsizlik çətiri isə Vaşinqtondakı istənilən siyasi hava şəraitində açıq qalacaq. Hər üç fərziyyə yanlış çıxdı. Rusiya göstərdi ki, ticarət güc siyasətini ləğv etmir. ABŞ göstərdi ki, müttəfiqlik həmişə qarşılıqsız müdafiə demək deyil. Çin isə göstərir ki, iqtisadi bağlılıq sülh zəmanəti yox, uzunmüddətli asılılıq forması da ola bilər.
Bu gün Avropa bir neçə istiqamətdən eyni vaxtda təzyiq altındadır. Şərqdə yenidən silahlanma, əlavə xərclər və siyasi konsolidasiya tələb edən hərbi böhran var. Qərbdə təhlükəsizliyin getdikcə siyasi qiymət etiketi ilə təqdim olunduğu tranzaksion ABŞ siyasəti dayanır. Qlobal səviyyədə isə Çin faktoru mövcuddur. Avropa hələlik Çinlə ticarət və sənaye əlaqələrini özünə ciddi zərər vurmadan sürətlə qıra bilmir. 2024-cü ildə Avropa İttifaqı Çinə 213,2 milyard avro dəyərində mal ixrac edib, 519 milyard avro dəyərində isə idxal həyata keçirib. Ticarət kəsiri 300 milyard avronu keçib. Bu, sadəcə statistika deyil. Bu, Avropanın Çin istehsal və ticarət konturlarına nə qədər dərin bağlandığının göstəricisidir, hətta siyasi ritorika "risklərin azaldılması" dili ilə qurulsa belə.
Asılılıq isə təkcə Çin istiqaməti ilə məhdudlaşmır. 2022-ci ilin enerji şokundan sonra məlum oldu ki, daha bir həssas nöqtə var: texnoloji asılılıq. Dünənə qədər ağrılı düyün Rusiya neft və qazından asılılıq idisə, bu gün getdikcə daha çox ABŞ rəqəmsal platformalarından, bulud xidmətlərindən, proqram təminatından və süni intellekt infrastrukturundan asılılıq müzakirə olunur. Son illərin Avropa qiymətləndirmələri bu problemin sistemli xarakter daşıdığını açıq göstərir. ABŞ şirkətləri bulud həlləri, proqram mühiti və rəqəmsal xidmətlərin əsas səviyyələrində dominant mövqedədir. Avropa isə həm ABŞ-dan, həm də Çindən öz süni intellekt platformalarının miqyaslandırılması, bulud infrastrukturuna investisiya və texnologiyaların kommersiyalaşdırılması baxımından geri qalır. Yəni bir asılılıqdan çıxarkən, başqa birinə ilişib qalmaq riski var.
Elə buna görə "strateji muxtariyyət" anlayışı artıq Brüsselin dəbli ifadəsi deyil. Bu, yaşamaq və siyasi yetkinlik məsələsinə çevrilib. Amma özümüzü aldatmayaq. Muxtariyyət bəyanatlardan, sammitlərdən və konseptual sənədlərdən yaranmır. O, uzunmüddətli investisiyalar, sənaye siyasəti, koordinasiya, ağrılı büdcə qərarları, texnoloji səfərbərlik və ən əsası, psixoloji modelin dəyişməsi tələb edir. Avropa uzun müddət özünü norma mərkəzi hesab etdi, amma tam güc mərkəzi olmadı. Çin isə çoxdan uzun məsafə ilə düşünür, istehsal zəncirləri, bazarlar, infrastruktur və asılılıqlar kateqoriyasında hərəkət edir. Avropa posttarixi rahatlıq dünyasında yaşadı və elə bildi ki, qaydalar öz-özünə işləyəcək, ağır güc isə başqalarının işi olaraq qalacaq.
Ona görə də indiki mərhələni nə "Avropanın sonu", nə də "avtoritar dünyanın tam zəfəri" kimi təsvir etmək doğru olar. Reallıq daha mürəkkəb və buna görə də daha təhlükəlidir. Rusiya tükənir. ABŞ liderliyinin qiymətini dəyişir. Çin güclənir, amma risk həddini hesablayaraq ehtiyatla hərəkət edir. Avropa isə illərlə davam edən strateji yüngüllüyün bədəlini ödəyir. Problem pul çatışmazlığı və ya institut boşluğu deyil. Problem geosiyasi yetkinlik defisitidir. Əgər Avropa mövcud şoku reindustrializasiya, texnoloji konsolidasiya və müdafiə subyektliyinə çevirə bilsə, böhran onun üçün yenidən başlama nöqtəsinə çevrilə bilər. Əks halda, o, başqalarının mübahisə etdiyi məkan rolunda qalacaq. Və bu halda Çinin hər güclənməsi, ABŞ-ın hər təzyiqi və şərqdəki hər böhran avtomatik olaraq Avropanın zəifliyinə çevriləcək.
Avropanın yeni yüksəlişi, yoxsa son möhlət
Avropa elə bir tarixi mərhələyə daxil olub ki, köhnə ətalət artıq onu xilas etmir, yeni strategiya isə hələ formalaşma prosesindədir. Əsas məsələ ondadır ki, avropalılar nəhayət yenidən silahlanma, texnoloji suverenlik və strateji muxtariyyət barədə danışmağa başlayıblar. Daha vacib olan budur: "çatıb-ötmə" inkişaf layihəsi faktiki olaraq işə düşüb. Sual artıq bunun lazım olub-olmamasında deyil. Sual ondadır ki, Avropanın bu prosesi sona qədər aparmağa siyasi iradəsi çatacaqmı. Çünki çatmalı olduğu istiqamətlər tək deyil: müdafiə, hərbi sənaye, energetika, rəqəmsal infrastruktur, süni intellekt, kapital bazarları, qərar qəbuletmə sürəti və ən ağrılısı siyasi subyektlik.
Son illər Avropa öz keçmiş qüdrətinin faizləri ilə yaşamağa alışmışdı. O, varlı idi, institusional baxımdan inkişaf etmişdi, normativ təsir gücünə malik idi, amma iqtisadi çəkisini sürətlə geosiyasi gücə çevirmək qabiliyyəti getdikcə zəifləyirdi. Problem məhz burada idi. Avropa İttifaqı bu gün də dünyanın ən iri iqtisadi mərkəzlərindən biridir. Dünya Bankının məlumatına görə, 2024-cü ildə Aİ-nin ÜDM-i təxminən 19,5 trilyon dollar təşkil edib. Bu, nəhəng bazar, güclü sənaye, elmi və maliyyə bazası deməkdir. Amma indiki dramatik məqam ondadır ki, iqtisadi kütlə artıq təkbaşına kifayət etmir. Təzyiq, bloklaşma, tariflər, sanksiyalar, hərbi çəkindirmə və texnologiyalar uğrunda sərt rəqabət dilinin geri qayıtdığı dünyada strateji intizamı olmayan sərvət təhlükəsizlik zəmanəti deyil.
Məhz buna görə Avropanın yeni yüksəlişi barədə söhbət artıq abstrakt nəzəriyyə kimi görünmür. Bu, siyasi sağqalım məsələsinə çevrilib. 2024-cü ildə Aİ ölkələrinin müdafiə xərcləri 343 milyard avroya çatdı, 2025-ci ildə isə Aİ Şurasının qiymətləndirməsinə görə 381 milyard avroya yüksəlməli idi. Bu, əvvəlki illə müqayisədə 11 faiz artım və 2020-ci illə müqayisədə təxminən 63 faiz yüksəliş deməkdir. Müdafiə xərclərinin ÜDM-də payı 2,1 faizə qalxdı. Quru rəqəmlər bir şeyi göstərir: Avropa nəhayət təhlükəsizliyə real vəsait ayırmağa başlayıb, dəyərlər və beynəlxalq hüquq ritorikası ilə kifayətlənmir. Avropa Komissiyası isə ReArm Europe və ya Readiness 2030 proqramını irəli aparır. Bu çərçivədə 800 milyard avroya qədər vəsaitin müdafiə ehtiyaclarına, birgə satınalmalara, istehsalın genişləndirilməsinə və hərbi hazırlığın artırılmasına yönəldilməsi nəzərdə tutulur.
Ancaq pul özü-özlüyündə güc yaratmır. Avropa siyasi baxımdan parçalanmış, institusional olaraq ləng və hələ də xarici dayaqlardan asılıdır. Müdafiə planlaşdırılması, sənaye kooperasiyası, texnoloji siyasət və büdcə qərarları sahəsində əsas dövlətlər arasında real yaxınlaşma olmadan indiki dönüş yarımçıq qala bilər. Avropa artıq acı dərsi öyrənib: strateji muxtariyyət bəyanatlardan, sammitlərdən və gözəl formullardan doğmur. O, ortaq siyasi maraq, resurs intizamı və milli eqoizmin bir hissəsindən ümumi nəticə naminə imtina iradəsi olan yerdə formalaşır.
Paradoks ondadır ki, Avropanı qətiyyətə məhz xarici təzyiq məcbur etdi. Rusiya-Ukrayna müharibəsi qitədə iri miqyaslı, güc yolu ilə sərhəd dəyişikliklərinin artıq mümkün olmadığına dair illüziyaları dağıtdı. ABŞ Prezidenti Trampın siyasəti isə digər illüziyanı sındırdı: şərtsiz və demək olar ki, pulsuz Amerika müdafiəsi mifini. Vaşinqton getdikcə daha açıq şəkildə göstərir ki, müttəfiqlik öhdəlikləri artıq fayda, siyasi qiymət və tranzaksiya hesabı prizmasından qiymətləndirilir. Bu, Avropa üçün alçaldıcı idi. Amma bəzən məhz belə alçaldıcı zərbələr tarixi elektroşok rolunu oynayır və cəmiyyətlərdə özünümühafizə instinktini oyadır.
Bu gün seçim sərtdir: ya Avropa indiki böhranı yenidən başlama nöqtəsinə çevirəcək, ya da daha təşkilatlanmış və sərt güclərin üzərində gəzdiyi məkan rolunda möhkəmlənəcək. Qitə artıq eyni vaxtda bir neçə təzyiq mərkəzi arasında qalmağın nə demək olduğunu hiss edib. Şərqdə hərbi risk və Ukraynaya uzunmüddətli dəstək zərurəti var. Qərbdə ABŞ-ın ticarət, texnoloji və siyasi təzyiqi dayanır. Qlobal səviyyədə isə Çin faktoru güclənir və nə bu əlaqələri sürətlə qırmaq, nə də əvvəlki asılılıq modelini düşünmədən davam etdirmək mümkündür. Bütün bunlar Avropanı özünün provinsiyalaşmasına müqavimət göstərməyə məcbur edir. Bir neçə il əvvəl "Avropa strateji yetkinliyi" ifadəsi akademik termin kimi səslənərdi. Bu gün isə praktik vəzifədir.
Lakin Avropanın yüksəlişi yalnız qorxu üzərində qurula bilməz. Qorxu səfərbər edir, amma uzunmüddətli layihə yaratmır. Qitəyə real şans verə biləcək pozitiv proqram lazımdır. Və Avropanın hələ də bir çox rəqibində olmayan üstünlükləri var: institutların keyfiyyəti, yüksək təhsil səviyyəsi, güclü tədqiqat bazası, inkişaf etmiş sənaye, inteqrasiya təcrübəsi, nisbətən sabit hüquqi mühit, sosial infrastruktur və mürəkkəb texnoloji həllər yaratmaq qabiliyyəti. Problem resurs çatışmazlığı deyil. Problem bu resursların vahid geosiyasi paket kimi istifadə edilməməsidir.
Bu kontekstdə Avropanın Qlobal Cənuba münasibəti xüsusi maraq doğurur. Mənəvi özünəinam dövrü burada da başa çatır. Dünya dəyişib. Hindistan, İndoneziya, Nigeriya, Səudiyyə Ərəbistanı, Braziliya, Cənubi Afrika, Vyetnam, Meksika, Türkiyə və digər dövlətlər artıq başqalarının strategiyalarında periferiya olmaq istəmir. Onlar bazarlıq edir, tərəfdaşlıqları kombinasiya edir, güc mərkəzləri arasında balans saxlayır, texnologiya və investisiyanı sərfəli olan yerdən götürür və siyasi nəsihətləri əvvəlki kimi dinləməyə həvəs göstərmir. BMT proqnozlarına görə, əsrin ortalarına doğru Nigeriyanın əhalisi 400 milyona yaxınlaşacaq, Hindistan isə artıq dünyanın ən çox əhalisi olan ölkəsinə çevrilib. Bunlar "ikinci dərəcəli" oyunçular deyil, gələcəyin demoqrafik və iqtisadi ağır çəkiləridir.
Avropa üçün nəticə aydındır: bu istiqamətdə Çinlə rəqabət aparmaq istəyirsə, Qlobal Cənub ölkələri ilə müəllim tonu ilə yox, tərəfdaş dili ilə danışmağı öyrənməlidir. Çin infrastruktur, kredit, liman, yol, sənaye, rəqəmsal şəbəkə və sürətli qərarlar təklif edir. Avropa isə çox vaxt mühazirə, prosedur, uzun razılaşdırma və dəyərlər pedaqogikası təqdim edir. Dövr dəyişib. Bu, Avropanın prinsiplərindən imtina etməsi demək deyil. Amma o deməkdir ki, xarici siyasət təkəbbür üzərində qurula bilməz. Təsiri qorumaq istəyirsə, qarşılıqlı fayda, investisiya, texnologiya, bazarlara çıxış və real iqtisadi mübadilə dili ilə danışmalıdır.
Başqa sözlə, Avropanın yeni yüksəlişi, əgər baş verəcəksə, təkcə tankların, sursatın və milyardlarla ölçülən müdafiə büdcələrinin sayı ilə müəyyən olunmayacaq. Bu, qitənin özündənrazı keçmiş kontinenti olmaqdan çıxıb intizamlı gələcək kontinenti ola bilməsindən asılıdır. O, yalnız normalarla yox, maraqlarla düşünməyi bacarmalıdır. Təkcə qaydalarla yox, güclə. Təkcə hüquqlarla yox, istehsalla. Təkcə bazarla yox, strategiya ilə.
Eyni zamanda başqa ifrata da düşmək olmaz. Rəqiblərin imperiya kobudluğunu təkrarlamaq Avropanı gücləndirməyəcək. O, ABŞ-ın, Çinin və ya Rusiyanın uğursuz surətinə çevrilməklə qalib olmayacaq. Avropanın gücü başqa yerdədir: uzun perspektivi, institusional dayanıqlığı, iqtisadi kütləsi və siyasi rasionalizmi birləşdirmək bacarığında. Bunun üçün isə iki təhlükəli ifratdan eyni vaxtda qurtulmaq lazımdır: köhnə arxayınçılıqdan və yeni panikadan. Arxayınçılıq artıq baha başa gəlib. Panika isə yalnız iflic yaradar.
Köhnə qitə köhnəlmiş qitə olmaq məcburiyyətində deyil. Amma yeni yüksəliş hüququ ona avtomatik verilməyəcək. Bu hüquq siyasi iradə, sənaye səfərbərliyi, daxili yaxınlaşma və öz səhvlərinə dürüst baxışla qazanılmalıdır. İmperiyaların səsinin daha gur çıxdığı dünyada Avropa yalnız o halda əhəmiyyətini qoruyacaq ki, şərhçi kimi yox, güc kimi hərəkət etməyi öyrənsin. Məhz indiki məqamın əsas yolayrıcı da budur: ya Avropa yeni dünyanın müstəqil qütblərindən birinə çevriləcək, ya da statusu üzərində başqalarının bazarlıq etdiyi rahat məkan olaraq qalacaq.
Milli.Az