Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
27 fevral 2026-cı il Azərbaycan dövlət quruculuğu tarixində elə bir tarix kimi qeydə düşdü ki, onun əsl miqyasını bəlkə də illər sonra daha aydın anlayacağıq. Prezident İlham Əliyevin imzaladığı "Uşaqların rəqəmsal mühitdə zərərli kontentdən və mənfi təsirlərdən qorunması haqqında tədbirlər"ə dair Sərəncam adi hüquqi sənəd deyil. Bu, yeni mərhələnin manifestidir. "Rəqəmsal xaos" dövrünə çəkilən xətt və millətin mənəvi sağlamlığına görə dövlət məsuliyyətinin açıq elanıdır.
Böyük rəqəmsal yarılma
Uzun illər dünyada belə bir illüziya hökm sürürdü ki, internet mütləq azadlığın ərazisidir və texnoloji nəhənglərin özünütənzimləməsi dövlət təminatını əvəz edə bilər. Reallıq isə daha sərt çıxdı. Sosial şəbəkələrin diqqəti maksimum saxlamağa köklənmiş alqoritmləri uşaq psixikasını sanki sınaq poliqonuna çevirdi.
Uşaqların virtual dünyaya sürətli dalışı cəmiyyətin psixoloji və sosial müdafiə mexanizmlərini formalaşdırmasından qat-qat sürətli baş verdi. Nəticədə "rəqəmsal yarılma" ilə üz-üzə qaldıq. Texnoloji tərəqqi etik və hüquqi bazanı aşdı, hətta geridə qoydu.
Bakı qlobal trendin önündə
İmzalanan Sərəncam Azərbaycanı formalaşmaqda olan qlobal konsensusun ön sırasına çıxarır. Bu konsensusun mahiyyəti sadədir, amma prinsipialdır: İT korporasiyalarının gənc nəslin şüuru üzərində faktiki hegemoniyası dövrü başa çatır.
Bu gün Bakı aparıcı dünya tənzimləyiciləri ilə eyni dildə danışır və açıq mesaj verir: rəqəmsal mühit "boz zona" deyil, ictimai məkandır və təhlükəsiz olmalıdır. Dövlət uşaqla bağlı risklər qarşısında müşahidəçi mövqeyində qala bilməz.
Söhbət konkret təhlükələrdən gedir:
Alqoritmik aqressiya. Depressiv əhvalı dərinləşdirən, təhlükəli davranışı təşviq edən kontentin sistemli şəkildə sırınması.
Kiber-istismar. Ənənəvi tərbiyə institutlarının təkbaşına öhdəsindən gələ bilmədiyi yeni təzyiq formaları.
Dəyərlərin eroziyası. Nəzarətsiz informasiya axınları fonunda sosial və mədəni orientirlərin aşınması.
Qadağadan quruculuğa
Bu sənəd interneti qapatmaq məqsədi daşımır. Əksinə, sağlam rəqəmsal ekosistemin qurulmasına hesablanıb. Azərbaycan gələcəyin vətəndaşının təhsil və inkişaf modelinin hüquqi bünövrəsini qoyur.
Bu, "deşikləri yamaqla bağlamaq" strategiyasından sistemli mühit dizaynına keçiddir. Sərəncam hüquqi çərçivə yaradır ki, texnoloji platformalar cəmiyyətin maraqları ilə hesablaşsın, valideyn və müəllim isə real alətlərlə silahlansın.
"Uşağın şəbəkədə təhlükəsizliyi senzura məsələsi deyil, ruhun ekologiyası məsələsidir". Prezident sənədinin sətirləri arasında oxunan əsas leytmotiv məhz budur.
Azərbaycan bu addımı ilə dövlət yanaşmasının yetkinliyini nümayiş etdirir. Rəqəmsallaşma böyük nemətdir, amma yalnız o halda ki, insana xidmət etsin, onu özünə tabe etdirməsin.
27 fevral tarixli Sərəncam rəqəmsal dünyanın təhdid mənbəyindən yaradıcılıq, öyrənmə və inkişaf üçün idarə olunan məkana çevrilməsinin başlanğıc nöqtəsi kimi tarixə düşəcək. Bu, insan kapitalına uzunmüddətli sərmayədir və dividendləri gələcək nəsillərin sağlamlığı və sabitliyi olacaq.
Əslində dünya növbəti "texnologiya ətrafında mənəvi panika" mərhələsini yox, ciddi siyasi və hüquqi dönüş nöqtəsini yaşayır. Hələ dünənə qədər uşağın TikTok, Instagram, Snapchat və ya digər platformalara çıxışı ailənin daxili işi sayılırdı. Valideyn baxmalı idi, məhdudlaşdırmalı idi, gecə telefonu əlindən almalı idi. Bu məntiq sürətlə dağılır.
Dövlətlər anlayır ki, problem çoxdan ailə pedaqogikasının çərçivəsini aşıb. Bu, ictimai sağlamlıq, uşaq təhlükəsizliyi, alqoritmik məsuliyyət və hətta milli rəqəmsal tənzimləmə məsələsidir. Müzakirə artıq mətbəxdən və məktəb çatından parlamentlərə, məhkəmələrə, nazirliklərə, Avropa strukturlarına daşınıb.
Bu dönüş təsadüfi deyil. Onun arxasında köhnə və rahat tezisi sarsıdan araşdırmalar dayanır. Texnoloji şirkətlər illərlə sosial şəbəkələrin neytral olduğunu, zərərin yalnız yanlış istifadədən qaynaqlandığını deyirdi. Bu arqument artıq inandırıcı görünmür.
Amerika Psixoloji Assosiasiyası açıq şəkildə vurğulayıb ki, yeniyetmələrin sosial şəbəkə istifadəsi beyin inkişafı, sosial müqayisəyə həssaslıq, təsdiq ehtiyacı və həmyaşıd təsirinə açıqlıq prizmasından qiymətləndirilməlidir. Yəni söhbət zərərsiz əyləncədən yox, yüksək riskli mühitdən gedir.
ABŞ-ın Baş Cərrahının hesabatında isə daha sərt mesaj səsləndi: sosial platformaların uşaqlar və yeniyetmələr üçün ümumiyyətlə kifayət qədər təhlükəsiz olduğuna dair yetərli sübut yoxdur. Bu, presumpsiyanı dəyişdi. Əvvəllər platforma "icazəli" sayılırdı, risklə ailə təkbaşına mübarizə aparırdı. İndi isə tez-tez belə fikir səslənir: təhlükəsizlik sübuta yetirilməyibsə, dövlət müdaxilə edə bilər.
Rəqəmlər də mənzərəni ağırlaşdırır. Yeniyetmələrin 95 faizi sosial şəbəkələrdən istifadə edir. 8-12 yaş arası uşaqların təxminən 40 faizi artıq bu mühitdədir, halbuki formal yaş məhdudiyyətləri daha yüksəkdir.
Məsələ telefon qarşısında çox vaxt keçirməkdən şikayət səviyyəsində deyil. Artıq intensiv sosial şəbəkə istifadəsi ilə depressiv simptomların artması, təşviş, özünə zərər davranışı, ümidsizlik hissi və hətta intihar düşüncələri arasında əlaqəni göstərən geniş məlumat bazası formalaşıb.
2025-ci ildə aparıcı Amerika tibbi jurnallarından birində dərc olunan tədqiqat erkən yeniyetməlik dövründə sosial şəbəkələrdə daha çox vaxt keçirməyin zamanla depressiv simptomların güclənməsinə təsir edə biləcəyini göstərdi. 2024-cü ilin sistemli icmalı və meta-analizi isə bir milyondan artıq yeniyetmənin məlumatlarını ümumiləşdirərək sosial şəbəkə istifadəsi ilə daxili psixoloji pozuntular, xüsusən təşviş və depressiya arasında sabit əlaqəni təsdiqlədi.
ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin 2023-cü il üzrə məktəblilər arasında apardığı milli sorğunun nəticələri isə narahatedicidir. Şagirdlərin 39,7 faizi davamlı kədər və ümidsizlik hissi yaşadığını bildirib. 20,4 faizi intihar barədə ciddi düşünüb, 9,5 faizi isə intihar cəhdinə əl atıb. Qızlar arasında göstəricilər daha yüksəkdir.
Təbii ki, bütün bu mənzərəni yalnız sosial şəbəkələrin üzərinə yıxmaq intellektual baxımdan doğru olmazdı. Ailə mühiti, məktəb, zorakılıq, iqtisadi qeyri-sabitlik, bullinq, identiklik böhranı, pandemiyanın nəticələri də mühüm amillərdir. Amma rəqəmsal mühitin bu prosesdə sürətləndirici və gücləndirici rolunu inkar etmək də mümkün deyil.
Müzakirənin əsas düyünü də elə buradadır. Sual artıq ekranın özünün zərərli olub-olmamasında deyil. Tədqiqatçılar və tənzimləyicilər fokusunu platformaların konkret arxitekturasına yönəldib. Sonsuz alqoritmik lent, "like" və sosial təsdiq mexanikası, gecə bildirişləri, "nəyi isə qaçırmaq qorxusu", zahiri görünüş və uğur müqayisəsi, özünə zərər, ekstremal pəhriz, zorakılıq və alçaldılma kontentinin viral yayılması.
ABŞ Milli Elmlər, Mühəndislik və Tibb Akademiyasının 2024-cü il konsensus hesabatı vurğulayır ki, təsir yalnız vaxtın miqdarından yox, qarşılıqlı əlaqənin keyfiyyətindən, yaşdan, psixi vəziyyətdən, alqoritmlərin xüsusiyyətindən və kontent tipindən asılıdır. Siyasət artıq "internetdə oturmağı" deyil, konkret texnoloji cəlbetmə mexanizmlərini tənzimləməyə yönəlir.
Paralel olaraq siyasi leksikon da dəyişir. Əvvəllər "rəqəmsal savadlılıq" deyilirdisə, indi "yetkinlik yaşına çatmayanların müdafiəsi", "asılılıq yaradan funksiyalar", "yaşın verifikasiyası", "alqoritmik risk", "platformaların ağlabatan tədbir öhdəliyi" kimi ifadələr ön plana çıxır. Bu sözlərin arxasında yeni tənzimləmə fəlsəfəsi dayanır: uşaq artıq diqqət maksimumlaşdırılması üçün qurulmuş milyardlıq platformalar qarşısında "kiçik böyüklər" kimi məsuliyyət daşımalı subyekt sayılmır. Əksinə, şübhə altına düşən məhz platforma arxitekturasıdır.
Bu səbəbdən dünyada qanunvericilik modelləri sərtləşir. Son illərin ən parlaq nümunələrindən biri Avstraliyadır. Qəbul edilən qanun age-restricted kateqoriyasına düşən sosial şəbəkə platformalarına 16 yaşdan kiçik şəxslərin hesab açmasının və saxlamasının qarşısını almaq üçün ağlabatan tədbirlər görməyi öhdəlik kimi qoyur. Avstraliyanın eSafety tənzimləyicisi bu məhdudiyyətlərin 10 dekabr 2025-ci ildən qüvvəyə mindiyini açıq bəyan edib. Bu, artıq şüar yox, işlək mexanizmdir və məsuliyyət valideyndən çox platformanın üzərinə qoyulur.
Avropa isə daha mürəkkəb, amma sistemli yol seçib. Digital Services Act çərçivəsində Avropa İttifaqı platformalara yetkinlik yaşına çatmayanların müdafiəsi üzrə öhdəliklər yükləyib, uşaqlara hədəfli reklamı tam qadağan edib. 2025-ci ilin iyulunda Avropa Komissiyası azyaşlıların qorunmasına dair xüsusi tövsiyələr və yaşın yoxlanılması üçün tətbiq prototipi təqdim etdi. Paralel olaraq Avropa Parlamentində sosial şəbəkələrə giriş üçün ümumavropa 16 yaş həddi ideyası getdikcə daha çox dəstək qazanır.
Beləliklə, Azərbaycan 27 fevral qərarı ilə qlobal dalğanın arxasınca getmir. Əksinə, məsuliyyətli dövlət modelini önə çəkərək prosesin fəal iştirakçısına çevrilir. Rəqəmsal suverenlik anlayışı təkcə məlumat təhlükəsizliyi ilə məhdudlaşmır. Bu, uşağın şüurunun, psixikasının və gələcəyinin qorunması deməkdir. Dövlət artıq açıq deyir: rəqəmsal məkan sərhədsiz ola bilər, amma məsuliyyətsiz ola bilməz.
Avropa sərtləşir, Amerika axtarır, dünya isə tərəddüd edir
Avropa ölkələri milli səviyyədə də qaydaları sıxmağa başlayıb. Fransa hələ 2023-cü ildə modeli qanuniləşdirdi: 15 yaşdan kiçik uşaqlar valideyn razılığı olmadan sosial şəbəkələrə daxil ola bilməz. Bu addım təkcə konkret norma deyil, həm də siyasi siqnaldır. Dövlət platformaların özünütənzimləməsinə əvvəlki kimi etibar etmir.
Avropa siyasətində keyfiyyət dəyişikliyi baş verir. Dünənə qədər hesab olunurdu ki, Big Tech-i yumşaq kodekslər və tövsiyələrlə "doğru yola" yönəltmək mümkündür. Bu gün isə aydındır: hüquqi öhdəlik və sanksiya yoxdursa, korporasiyalar uşaqların təhlükəsizliyi barədə sadəcə imitasiya ilə kifayətlənəcəklər.
Amerika modeli: vahid marş yox, ştat mozaikası
ABŞ-da proses ənənəvi olaraq vahid federal xəttlə yox, ştatların eksperimentləri, məhkəmə çəkişmələri və tənzimləyici sınaqları ilə irəliləyir.
Floridada 2024-cü ildə imzalanan qanun 14 yaşdan kiçik uşaqlara sosial şəbəkə hesabı açmağı qadağan etdi, 14-15 yaşlılar üçün isə valideyn razılığı rejimi tətbiq olundu. Qanun 1 yanvar 2025-ci ildən qüvvəyə mindi.
Yuta öz age assurance modelini və yetkinlik yaşına çatmayanlar üçün gücləndirilmiş məxfilik mexanizmini qurdu. Nyu-Yorkda qəbul edilən SAFE for Kids Act isə tam qadağadan daha çox asılılıq yaradan lentlərin və gecə bildirişlərinin məhdudlaşdırılmasına fokuslandı.
Bu, çox simptomatikdir. Amerika bir universal "qırmızı düymə" axtarmır. Yaş həddi, dizayn, alqoritm, bildirişlər, məxfilik, valideyn nəzarəti kimi müxtəlif rıçaqları paralel sınaqdan keçirir.
Ancaq məhz ABŞ-da yeni dövrün əks tərəfi də daha aydın görünür: konstitusion və hüquq-müdafiə mübahisələri. Demək olar ki, hər sərt məhdudiyyət ifadə azadlığı, informasiyaya çıxış hüququ, yeniyetmənin kommunikasiya haqqı və kütləvi yaş verifikasiyası problemi ilə toqquşur.
2026-cı ilin fevralında federal məhkəmə Virciniyada qəbul edilən qanunu blokladı. Həmin qanun 16 yaşdan kiçiklərin sosial şəbəkələrdə gündə bir saatdan artıq vaxt keçirməsini qadağan edir və yaşın məcburi təsdiqini tələb edirdi. Məhkəmə belə sxemin böyük ehtimalla Birinci düzəlişi pozduğunu bildirdi. Oxşar mübahisələr Yutada da yaşandı.
Paradoks buradadır: cəmiyyətdə uşaqların qorunmasına tələbat artdıqca, bu müdafiəni total nəzarət sisteminə çevirmədən hüquqi çərçivəyə salmaq daha da çətinləşir.
Söhbət artıq "zərər varmı?" sualından getmir
Əsl tektonik dəyişiklik də buradadır. Dünya artıq "sosial şəbəkələr uşaqlara zərərlidirmi?" sualını müzakirə etmir. Bu mərhələ geridə qalıb. İndi əsas suallar bunlardır:
Təhlükəsizliyin sübut yükü kimin üzərinə düşür?
Uşağın müdafiəsi ilə dövlət müdaxiləsi arasında sərhəd haradan keçir?
Yeniyetməni alqoritmik lentdən məhrum etmədən onun rəqəmsal həyatda iştirak hüququnu qorumaq mümkündürmü?
Kütləvi yaş yoxlaması legitimdirmi?
Və ən nəhayət, dövlətlər bu müzakirəyə gec qoşulmayıbmı, əgər platformalar artıq bütöv bir nəslin davranış modelini formalaşdırıblarsa?
Bu debatın tez-tez kölgədə qalan başqa bir qatı da var. Sosial şəbəkələr yeniyetmə üçün yalnız risk deyil, həm də sosiallaşma infrastrukturu rolunu oynayır. Bir çoxu üçün bu, dostluq, özünüifadə, yaradıcılıq, dəstək tapmaq məkanıdır. Xüsusən də oflayn mühitdə təcrid olunan, bullinqə məruz qalan və ya həssas qrupa aid olan uşaqlar üçün.
Ona görə də "qadağan et və bağla" formulu problemi tam həll etmir. Amerika və beynəlxalq tədqiqatlar göstərir ki, yaş, fəaliyyət növü, kontentin xarakteri, yuxu rejimi, ailə dəstəyi və yeniyetmənin rəqəmsal mühiti tənqidi qavrama bacarığı həlledici rol oynayır. Dövlət müdaxiləsi zəruridir, amma qadağa tərbiyəni, məktəb psixoloji dəstəyini və sağlam ailə ünsiyyətini əvəz etmir.
Rəqəmsal liberalizmin sonu
Buna baxmayaraq əsas nəticə dəyişməz qalır. Korporasiyaların illərlə uşaqların diqqəti üzərindən qazanc götürdüyü, bunu "ünsiyyət azadlığı" və "innovasiya" şüarları ilə pərdələdiyi rəqəmsal liberalizm dövrü bitmək üzrədir.
Dövlətlər daha sərt danışır: əgər biznes modeliniz azyaşlı istifadəçini istənilən qiymətə platformada saxlamaq üzərində qurulubsa, bu artıq sırf bazar münasibəti deyil, ictimai sağlamlıq məsələsidir və tənzimlənməlidir.
Sosial şəbəkələr korporativ muxtariyyət zonası olmaqdan çıxır, ictimai sağlamlıq siyasətinin obyektinə çevrilir.
Məhz bu, indiki məqamı tarixi edir. Dünya nəhayət uşağın sosial şəbəkədə varlığını ayrı-ayrı ailələrin şəxsi problemi kimi yox, sivilizasiyanın sistemli çağırışı kimi qəbul etməyə başlayır. Uşaq aqressiv rəqəmsal arxitekturaya uyğunlaşmalı deyil. Rəqəmsal arxitektura uşağın maraqlarına uyğun yenidən qurulmalıdır. Tektonik dönüşün bütün mahiyyəti baxış bucağının bu dəyişməsindədir.
Uşaqlar alqoritmlərə qarşı: böyük rəqəmsal əks-inqilabın başlanğıcı
Hələ bir neçə il əvvəl sosial şəbəkələrdə uşaqlar mövzusu tipik ailədaxili mübahisə təsiri bağışlayırdı. Valideynlər smartfonu danlayır, məktəblər dərsdə telefonu qadağan edir, platformalar görüntü xatirinə "təhlükəsizlik ayarlarını" sərtləşdirir, siyasətçilər isə rəqəmsal savadlılıqdan ümumi ifadələrlə danışırdı.
Son iki ildə bu süjet miqyasını dəyişdi. Mövzu valideyn şuralarından çıxaraq böyük siyasətin, sərt hüququn və transmilli tənzimləmənin predmetinə çevrildi. Şişirtməsiz demək olar ki, dünya uşaqlara münasibətdə rəqəmsal proteksionizm dövrünə daxil olub.
Bu yeni mərhələnin əsasında radikal, amma sadə fikir dayanır: azyaşlı istifadəçi artıq "neytral" servisin azad istehlakçısı kimi qəbul edilə bilməz. Çünki servislər özləri çoxdan neytral deyil.
Elmi baza artıq susdurula bilməz
ABŞ-ın Baş Cərrahının məsləhət sənədində açıq deyilir ki, sosial şəbəkələrin uşaqlar və yeniyetmələr üçün yetərincə təhlükəsiz olduğu qənaətinə gəlmək üçün əsas yoxdur. Rəqəmlər isə əvvəlki laqeydliyə hökm kimi səslənir: 13-17 yaşlı yeniyetmələrin 95 faizi sosial şəbəkələrdən istifadə edir, üçdə birindən çoxu bunu demək olar ki, fasiləsiz edir. 8-12 yaş arası uşaqların təxminən 40 faizi isə artıq bu platformalardadır, halbuki formal yaş həddi daha yüksəkdir.
Gündə üç saatdan çox sosial şəbəkədə vaxt keçirən uşaqlarda psixi sağlamlıq problemləri, o cümlədən təşviş və depressiya simptomları riskinin ikiqat artdığı göstərilir. 13-17 yaşlıların 46 faizi isə sosial şəbəkələrin öz bədənlərinə münasibətini pisləşdirdiyini etiraf edir.
Yeni akademik araşdırmalar bu narahatlığı daha da gücləndirib. 2025-ci ildə JAMA Network Open-də dərc olunan və ABCD adlı genişmiqyaslı Amerika longitudinal layihəsinin məlumatlarına əsaslanan tədqiqat erkən yeniyetməlik dövründə sosial şəbəkələrdə daha çox vaxt keçirməyin sonrakı illərdə depressiv simptomların artımı ilə əlaqəli olduğunu göstərdi. 2024-cü ildə JAMA Pediatrics-də yayımlanan və 143 araşdırmanı, 1 094 890 yeniyetməni əhatə edən meta-analiz isə sosial şəbəkə istifadəsi ilə daxili psixoloji pozuntular, xüsusən təşviş və depressiya arasında sabit müsbət əlaqəni təsdiqlədi.
Bu, hər TikTok dəqiqəsinin klinikaya aparması demək deyil. Amma artıq məsələ "telefonda çox oturma" səviyyəsində deyil. Söhbət rəqəmsal mühitin arxitekturası ilə yeniyetmələrin emosional vəziyyəti arasında statistik olaraq təsbit edilən əlaqədən gedir.
CDC-nin 2023-cü il məlumatlarına görə, Amerika məktəblilərinin 39,7 faizi davamlı kədər və ümidsizlik hissi yaşayıb, 20,4 faizi intihar barədə ciddi düşünüb, 9,5 faizi isə cəhd edib. Qızlar arasında rəqəmlər daha ağırdır: 52,6 faiz davamlı ümidsizlik, 27,1 faiz intihar barədə ciddi düşüncə.
Belə fonda "bu ailənin işidir" deyən siyasətçi artıq arxaik görünür. Risk kütləvi xarakter alanda, təkcə ailə pedaqogikası kifayət etmir.
Platforma neytral deyil, diqqət maşınıdır
Köhnə rəqəmsal liberalizm platformanı sadəcə kommunikasiya kanalı sayırdı. Yeni yanaşma isə onu idarə olunan diqqət sistemləri kimi qiymətləndirir. Maksimum cəlbetmə insan psixikasından çıxarılır. Böyüklər üçün bu artıq problemdir. Yeniyetmə üçün isə daha risklidir.
Yeniyetmə psixikası sosial müqayisəyə, xarici qiymətə, kənarlaşdırılma qorxusuna, bullinqə, yuxu pozuntusuna və emosional asılılığa xüsusilə həssasdır. Sonsuz lent, avtomatik video, bildirişlər, streak-lər, alqoritmik tövsiyələr və "like" mexanikası sadəcə funksional detal deyil, istifadəçini platformada saxlamaq üçün qurulmuş rıçaqlardır.
Siyasətçilər getdikcə daha aydın anlayır: bu, mənəvi polemika yox, rəqəmsal bazarın konstruksiyası üzərində mübahisədir.
Avstraliya presedenti: sərt baryer modeli
Australia bu nəticəni ən radikal şəkildə hüquqiləşdirən ilk ölkə oldu. 10 dekabr 2025-ci ildən age-restricted kateqoriyasına düşən sosial şəbəkələr 16 yaşdan kiçik avstraliyalıların hesab açmasına və saxlamasına imkan verməmək üçün ağlabatan tədbirlər görməyə borcludur.
Rejim YouTube, Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, Reddit, X, Threads, Twitch və Kick kimi platformalara şamil edildi. Qanun pozuntusuna görə maksimum cərimə 49,5 milyon Avstraliya dollarına çata bilər.
İlk günlərdə milyonlarla hesab deaktiv edildi və ya məhdudlaşdırıldı. Bu, kosmetik addım yox, yeni doktrinanın nümayişi idi: uşaqlara çıxış artıq qlobal platformaların təbii kommersiya hüququ deyil.
Eyni zamanda Avstraliya modeli göstərdi ki, "texniki baxımdan mümkün deyil" arqumenti mifdir. Mümkündür. Amma sistem heç vaxt tam hermetik olmur. Yeniyetmələr dolama yollar tapır, age assurance mexanizmləri səhvsiz işləmir. Bu da başqa dərsi ortaya qoyur: möcüzəvi düymə yoxdur. Yalnız alətlər toplusu var və hər biri davamlı təkmilləşdirmə tələb edir.
Fransa: siyasi simvola çevrilən qadağa
Fransa isə birbaşa siyasi hücum xəttini seçdi. 2026-cı ilin yanvarında Milli Assambleya 15 yaşdan kiçiklər üçün sosial şəbəkələrin qadağan edilməsini nəzərdə tutan qanun layihəsini dəstəklədi. Səsvermə inandırıcı üstünlüklə başa çatdı.
Prezident Emmanuel Macron mövzunu siyasi simvola çevirdi və bəyan etdi ki, "uşaqlarımızın beyni satılmır", onların emosiyaları manipulyasiya predmetinə çevrilə bilməz.
Layihə eyni zamanda liseylərdə telefon qadağasının genişləndirilməsini də nəzərdə tutur. Fransız məntiqi aydındır: məktəb telefonu diqqət dağınıqlığı faktoru kimi tanıyıbsa, dövlət də sosial şəbəkəni sistemli risk faktoru kimi tanıya bilər.
Bununla belə, Fransa modeli hələ tam formalaşmış hüquqi rejim deyil. Qanun layihəsi parlament və hüquqi prosedurların növbəti mərhələlərindən keçməlidir.
Amma tendensiya artıq geri dönməz görünür. Dünya uşaqları alqoritmlərin insafına buraxmaq niyyətində deyil. Rəqəmsal bazarın arxitekturası dəyişməlidir. Uşağın marağı isə ilk dəfə olaraq bu mübahisənin mərkəzinə çəkilir.
Fransız dönüşünün dili: uşaq psixikası suveren dəyər kimi
Fransadakı dönüşün simvolik gücü təkcə səsvermə rəqəmlərində deyil, istifadə olunan dildədir. Emmanuel Makron faktiki olaraq uşaq psixikasını kommersiya istismarına açıq olmayan suveren dəyər elan etdi. Bu, həm ritorik, həm də siyasi baxımdan yeni mərhələdir.
Hələ bir neçə il əvvəl Avropa liderləri Big Tech-lə əsasən vergi, rəqabət və dezinformasiya kontekstində mübahisə edirdilər. İndi isə müzakirə daha həssas sahəyə keçib: platformaların uşaqların emosiyalarına, diqqətinə və formalaşan özünüdərk prosesinə təsir haqqı varmı?
Avropa getdikcə yeniyetmə cəlb olunmasını adi istifadəçi aktivliyi kimi yox, xüsusi mühafizə obyektinə çevrilməli olan sahə kimi dəyərləndirir. Bu, müəyyən mənada əmək hüququnun vaxtilə uşaq əməyini ayrıca və qəti qadağa zonasına çıxarmasını xatırladır. Analogiya sözbəsöz deyil, amma siyasi baxımdan dəqiqdir: hər iki halda söhbət həssaslıqdan mənfəət əldə etməyə "stop" deməkdən gedir.
Brüssel modeli: şüar yox, infrastruktur
European Union isə daha az emosional, amma daha sistemli xətt seçib. Ümumi "uşaqlara sosial şəbəkə qadağası" şüarı əvəzinə, Brüssel tənzimləyici infrastruktur qurur. Bu infrastrukturun mərkəzində Digital Services Act dayanır.
DSA-nın 28-ci maddəsi platformalardan yetkinlik yaşına çatmayan istifadəçilər üçün yüksək məxfilik, təhlükəsizlik və müdafiə səviyyəsi təmin etməyi tələb edir. 2025-ci ilin iyulunda Avropa Komissiyası azyaşlıların qorunmasına dair tövsiyələr yayımladı və yaşın təsdiqi üçün tətbiq prototipi təqdim etdi.
Bu, dizayn fəlsəfəsinin dəyişməsi deməkdir. Yetkinlik yaşına çatmayanların hesabları avtomatik olaraq maksimal qoruma ayarları ilə işləməlidir. Naməlum şəxslərlə əlaqə məhdudlaşdırılmalı, geolokasiya söndürülməli, profilləşdirmə əsasında hədəfli reklam bloklanmalı, avtomatik video, gecə push-bildirişləri kimi asılılıq yaradan elementlər "məhsul rahatlığı" yox, risk faktoru kimi qiymətləndirilməlidir.
Avropa burada yalnız yaş baryerinə yox, rəqəmsal arxitekturanın sanitar normalarına stavka edir.
Əgər Australia "uşaqlara olmaz" deyirsə, Avropa belə cavab verir: "uşaqlar rəqəmsal mühitdədirsə, o mühit onların həssaslığına uyğun yenidən qurulmalıdır". Uzunmüddətli perspektivdə ikinci model daha təsirli ola bilər. Çünki məqsəd təkcə girişin qarşısını almaq deyil, platformaların biznes məntiqini dəyişməkdir.
Sadə dillə desək, Avstraliya rəqəmsal sərhəd nəzarəti qurur, Brüssel isə rəqəmsal şəhərsalma aparır: təkcə qapını bağlamır, küçələri, işıqlandırmanı və hərəkət qaydalarını dəyişir.
Britaniya: sərt tənzimləyici rejim
United Kingdom artıq Avropa İttifaqının tərkibində olmasa da, paralel və bəzi aspektlərdə daha sərt model qurur. Online Safety Act şirkətlərin qlobal dövriyyəsinin 10 faizinədək və ya 18 milyon funt sterlinqədək cəriməni nəzərdə tutur, hansı məbləğ böyükdürsə, o tətbiq edilir.
Tənzimləyici Ofcom qanunu mərhələli şəkildə tətbiq edir: əvvəlcə qanunsuz kontentlə mübarizə öhdəlikləri, sonra isə "uşaq öhdəlikləri". 2025-ci ilin aprelində uşaqların müdafiə tədbirləri təsdiqləndi, 25 iyuldan etibarən platformalar ya bu tədbirləri tətbiq etməli, ya da öz həllərinin eyni effektivliyini sübut etməli idi.
Fokus yalnız sosial şəbəkələrlə məhdudlaşmır. Özünə zərər, intihar, qida pozuntuları, pornoqrafiya, təhlükəli çağırışlar, bullinq, mizogin və zorakı materiallar - hamısı tənzimləmə obyektidir.
Britaniya modelinin gücü ondadır ki, bu, birdəfəlik qadağa yox, davamlı inzibati təzyiq rejimidir. Ofcom artıq real araşdırmalara başlayıb, o cümlədən 4chan platforması ilə bağlı proseslər gedib. 2026-cı ilin fevralında 8579 LLC şirkətinə yaş yoxlamalarının qeyri-adekvatlığına görə 1,35 milyon funt, əlavə olaraq informasiya sorğusunu yerinə yetirmədiyinə görə 50 min funt cərimə tətbiq olundu.
Bu, vacib mesajdır: onlayn təhlükəsizlik qanunu kağız üzərində bəyanat deyil. Dövlət yoxlayır, tələb edir, cərimələyir və məcburetmə praktikasını formalaşdırır. Qanunun real gücü başlıqda yox, onun gündəlik inzibati rejimə çevrilməsində ölçülür.
ABŞ: konstitusiya ilə toqquşan narahatlıq
United States bu fon qarşısında daha tərəddüdlü görünür, amma problem laqeydlikdə deyil. Məsələ Birinci düzəlişlə toqquşmadadır.
Kids Online Safety Act ilk dəfə 2022-ci ildə təqdim olunub, 2024-cü ilin iyulunda Senatda 91-ə qarşı 3 səslə dəstəklənib. Bu, ikipartiyalı konsensusun mövcudluğunu göstərir. Lakin bundan sonra ABŞ reallığı başlayır: ifadə azadlığı, senzura qorxusu, dövlət müdaxiləsinin sərhədləri və yeniyetmələrin informasiyaya çıxış hüququ barədə mübahisələr.
Nəticədə Vaşinqton irəli-geri addımlarla hərəkət edir. Qanun layihəsi müzakirə olunur, yenilənir, amma vahid federal rejimə çevrilməsi ləngiyir.
Ştatlar isə hüquqi konflikt laboratoriyasına çevrilib. Kaliforniya azyaşlılar üçün "asılılıq yaradan lentləri" valideyn razılığı olmadan məhdudlaşdırdı və 2025-ci ilin sentyabrında federal apellyasiya məhkəməsi qanunu əsasən qüvvədə saxladı. Yuta sərt yaş yoxlamaları tətbiq etməyə çalışdı, amma məhkəmə qanunu blokladı. Virciniya 16 yaşdan kiçiklər üçün gündəlik bir saat limiti və məcburi yaş təsdiqi tətbiq etdi, lakin 2026-cı ilin fevralında federal məhkəmə bunu həm həddən artıq geniş, həm də qeyri-ardıcıl sayaraq dayandırdı.
Məhkəmə açıq dedi: ştatın gəncləri qorumaqda legitim marağı var, amma yaxşı niyyət konstitusion məhdudiyyətləri aradan qaldırmır. ABŞ təcrübəsi göstərir ki, uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyi artıq mədəni mübahisə yox, konstitusiya hüququnun yeni meydanıdır.
Texas və infrastruktur nöqtəsi
Texas istiqaməti ayrıca diqqətəlayiqdir. Burada fokus platformalardan tətbiq mağazalarına keçir. 18 yaşdan kiçik istifadəçilər üçün tətbiq yükləmək və tətbiqdaxili alış etmək valideyn razılığına bağlanır. Bu, tənzimləmənin giriş nöqtəsinə yönəlməsidir - App Store və Google Play kimi infrastruktur kanallara.
Beləliklə, nəzarət artıq təkcə kontent və hesab üzərində deyil, giriş logistikasının özünə yayılır. Gələcəkdə bu yanaşma qlobal tənzimləmə düşüncəsinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər.
Çin: total inzibati model
China isə tam fərqli trayektoriya təklif edir. Burada bazar, hüquq və platforma arasında Qərb tipli balans müzakirəsi aparılmır. Dövlət rəqəmsal mühitin təşkili üzərində ilkin və üstün hüquq presumpsiyasından çıxış edir.
2021-ci ildə Pekin azyaşlılar üçün onlayn oyunları həftəsonu və bayram günləri 20:00-21:00 arası bir saatla məhdudlaşdırdı. Daha sonra "minor mode" konsepsiyası ortaya çıxdı: mobil cihaz və tətbiqlər üçün ekran vaxtı limiti, gecə 22:00-dan 06:00-dək bloklama, yaşa uyğun kontent filtrasiyası və cihaz istehsalçıları, tətbiq tərtibatçıları və mağazalar arasında koordinasiya.
Qərb müşahidəçisi üçün bu, rəqəmsal paternalizmin ən sərt forması kimi görünür. Pekin üçün isə bu, cəmiyyətin idarə olunmasının ümumi məntiqinin tərkib hissəsidir.
Çin modeli Avropa və ya Amerikanın kopyalayacağı nümunə deyil. Amma spektrin son nöqtəsini göstərir. Əgər Avstraliya baryer qurursa, Avropa sanitar norma tətbiq edirsə, Britaniya tənzimləyici qamçı işlədirsə, ABŞ məhkəmə arenasında mübarizə aparırsa, Çin uşaq onlayn mühitini inzibati-texniki şəkildə tam idarə edir.
Bir çox demokratik ölkə üçün Çin təcrübəsi mənfi orientirdir. Onlar sərtlik istəyir, amma uşaqların müdafiəsini sabah böyüklərə qarşı istifadə ediləcək universal rəqəmsal identifikasiya və nəzarət infrastrukturuna çevirmək istəmirlər.
Qərb debatının əsas siniri də budur: yeniyetməni necə qorumaq olar ki, bunun adı altında hamı üçün total nəzarət mexanizmi qurulmasın. Məhz bu balans axtarışı XXI əsrin rəqəmsal hüquq mübarizəsinin mərkəzinə çevrilib.
Heç bir model ideal deyil: dünya "ən az pis" formulu axtarır
Bu müzakirənin bəlkə də ən narahat həqiqəti elə buradadır: mövcud modellərin heç biri qüsursuz deyil. Australia-nın sərt qadağası miqyası ilə təsir bağışlayır, amma tam hermetik müdafiə zəmanəti vermir. European Union-un sistemi məntiqidir, lakin uzun prosedurlar və tətbiq incəlikləri içində ilişib qalmaq riski var. United Kingdom modeli sərtdir, amma nəzarətin proporsionallığı sualı daim gündəmdədir. United States söz azadlığını dərindən qoruyur, lakin məhz buna görə operativ qoruyucu tədbirlərdə tez-tez ləngiyir. China inzibati baxımdan effektivdir, amma bunun qiyməti şəxsi rəqəmsal həyata dərin dövlət müdaxiləsinin normallaşmasıdır.
Dünya, əslində, ideal həll axtarmır. O, "ən az pis" formulu tapmağa çalışır. Bu, bəlkə də mövzuya ən realist yanaşmadır.
Amma yanaşmaların fərqli olmasına baxmayaraq, ümumi tendensiya artıq aydındır. Dövlətlər uşağın sosial şəbəkədə varlığını sırf valideyn problemi kimi görməkdən imtina edir. Mövzu getdikcə ictimai sağlamlıq, rəqəmsal gigiyena, hüquqi müdafiə və milli tənzimləmə siyasətinin predmetinə çevrilir.
Dünən "istifadəçi seçimi" deyilən məsələ bu gün daha çox "risk arxitekturası" adlandırılır. Lüğətin dəyişməsi təsadüfi deyil. Tarix göstərir ki, terminologiyanın dəyişməsi çox vaxt rejimin dəyişməsindən əvvəl gəlir. Problem fərdi intizam məsələsi kimi yox, struktur təhlükə kimi qəbul ediləndə, növbəti addım demək olar ki, həmişə hüquq olur.
Rəqəmsal illüziyanın sonu
Əslində biz böyüklərin uşaqların telefonları ilə mübarizəsini yox, böyük bir rəqəmsal illüziyanın dağılmasını müşahidə edirik. Bu illüziya ondan ibarət idi ki, diqqət bazarı özünü humanistləşdirə bilər.
Bacarmadı.
Platformalar illərlə özünütənzimləmə vəd etdi. "Rifah alətləri", "daha sağlam təcrübə", "valideyn ayarları", "məsuliyyətli dizayn" kimi ifadələr səsləndirdi. Amma bu vədlərdən sonra dünya üzrə tənzimləyicilər yaş baryerləri, məcburi verifikasiya, profilləşdirmənin qadağası, asılılıq yaradan funksiyaların deaktiv edilməsi və çoxmilyonluq cərimələr ideyasına gəlirsə, deməli, dövlətlərin gözündə könüllü məsuliyyət eksperimenti iflasa uğrayıb.
Bu, bütün hekayənin əsas nəticəsidir.
Daha dərin qat isə ondan ibarətdir ki, XX əsrdə dövlətlər uşaqlığı fabrikin istismarından, küçədən, aqressiv reklamdan və televiziya manipulyasiyasından qorumağı öyrəndi. XXI əsrdə isə uşaqlıq yeni sənaye dövrünün içinə düşdü - diqqət iqtisadiyyatının içinə.
Burada xammal uşağın emosiyası, vaxtı, özünə qiyməti, yuxusu, təşvişi, sosial asılılığı, görünmək arzusu və kənarda qalmaq qorxusudur. İndiki qlobal tənzimləmə dalğası kapriz deyil. Bu, rəqəmsal sənayenin uşaq psixikasına faktiki olaraq pulsuz və tükənməz resurs kimi yanaşdığını etiraf etmək cəhdidir. İndi həmin resursu qoruma altına qaytarmağa çalışırlar.
Bu böyük əks-inqilabın hələ başlanğıc mərhələsindəyik. Amma onun eyni vaxtda Avstraliyada, Fransada, Brüsseldə, Londonda, Amerika ştatlarında və hətta Çində start götürməsi bir şeyi açıq göstərir: sosial şəbəkələrin "şərtsiz məsumluğu" dövrü bitib.
Azərbaycanın qərarı: epizod yox, strategiya
Bu qlobal fon qarşısında Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı daxili siyasət epizodu kimi yox, yeni dövrün məntiqinə uyğun strateji qərar kimi görünür. Dünya artıq müzakirədən sərt tədbirlərə keçib. Belə vəziyyətdə hərəkətsizlik ən riskli ssenariyə çevrilir.
Azərbaycan isə hadisələrin arxasınca qaçmaq yolunu seçmədi. Öz sistemli modelini qurmaq qərarını verdi.
Sənədin mahiyyəti prinsipialdır. O, tələsik qadağalar tətbiq etmir, mürəkkəb problemi şüarlarla əvəz etmir. Əksinə, üç ay ərzində dövlət, elm və vətəndaş cəmiyyətinin iştirakı ilə normativ-hüquqi baza hazırlamaq tapşırığı verir. Bu, müzakirədən qərarların arxitekturasına keçid deməkdir.
Sosial şəbəkələrdə qeydiyyat zamanı yaş məhdudiyyəti gələcək sistemin yalnız bir elementidir. Daha vacibi paralel istiqamətdir: məktəbəqədər mərhələdən rəqəmsal kompetensiyanın formalaşdırılması, təhsil mühitində cihaz istifadəsi qaydalarının yenidən nəzərdən keçirilməsi, valideyn və müəllimlər üçün maarifləndirici proqramların yaradılması.
Əgər müqayisə etsək, fərq aydın görünür. Avstraliya sərt baryer qurdu. Avropa platformalara təzyiq və arxitektura dəyişiklikləri xəttini seçdi. Azərbaycan isə tənzimləyici çərçivəni tərbiyə və təhsil strategiyası ilə birləşdirən üçüncü vektoru təklif edir.
Bu, daha mürəkkəb, amma daha dayanıqlı modeldir. Çünki uzunmüddətli perspektivdə əsas müdafiə aləti məhz tənqidi düşüncə və rəqəmsal savadlılıqdır.
Vacib məqam ondan ibarətdir ki, yanaşma sübuta əsaslanan və düşünülmüş xarakter daşıyır. Dünyada siyasi təcili fonunda qəbul edilən və sonradan hüquqi kolliziyalar yaradan qanunlar az olmayıb. Azərbaycan modelində isə ekspert təhlili, beynəlxalq müqayisə, texniki və hüquqi işlənmə nəzərdə tutulur. Bu, emosional reaksiya yox, sabit normativ konstruksiya qurmaq niyyətinin göstəricisidir.
Konfranslar, beynəlxalq müzakirələr, Rəqəmsal İnkişaf Şurasının formalaşdırılması göstərir ki, uşaqların müdafiəsi ayrıca sosial mövzu kimi yox, ümumi rəqəmsal suverenlik strategiyasının tərkib hissəsi kimi qəbul edilir. Alqoritmlərin davranış və dünyagörüş formalaşdırdığı dövrdə azyaşlıların təhlükəsizliyi artıq milli dayanıqlıq məsələsidir.
Tənqid qaçılmazdır. Yaş verifikasiyası texniki baxımdan çətindir. Məhdudiyyətlərin yan keçilməsi riski həmişə var. Qoruma ilə informasiyaya çıxış azadlığı arasında balans sualı açıq qalır. Amma qlobal təcrübə bir həqiqəti göstərir: tənzimləmənin olmaması düşünülmüş tənzimləmədən daha böyük zərər gətirir. Risk sistem xarakter alanda dövlət hərəkət etməlidir.
Bu gün yeni norma formalaşır. Rəqəmsal mühit artıq məsuliyyətsiz azad zona kimi qəbul edilmir. O, qaydalar məkanına çevrilir.
Azərbaycan isə bu reallıqda müşahidəçi deyil. O, öz modelini formalaşdırır - praqmatik, balanslı və gələcəyə hesablanmış modeli.
Rəqəmsal dövrdə uşaqları qorumaq texnologiya ilə mübarizə deyil. Texnologiyanın inkişafa xidmət etməsi uğrunda mübarizədir. Qəbul edilən Sərəncamın mahiyyəti də budur. Bu addım rəqəmsal dünyaya qarşı yox, sivil və məsuliyyətli rəqəmsal dünya naminə atılıb. Burada uşağın marağı alqoritmik mənfəətdən üstün tutulur.
Milli.Az