Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Tehranda yenidən ən sərt, ən soyuqqanlı və eyni zamanda ən rasional idarəetmə rejimi işə düşüb: sağ qalma rejimi. Bu, dövlətin reytinqlər, makroiqtisadi göstəricilər və xarici simpatiyalar barədə düşünməyi bir kənara qoyduğu xüsusi bir mərhələdir. "Normal həyat" illüziyası aradan qalxır və gündəmin mərkəzinə bircə sual keçir: zərbə periferiyaya yox, sistemin düz ürəyinə dəyərsə, nə qalacaq.
İran üçün bu məntiq yeni deyil. Qırx ilə yaxın sanksiyalar, təzyiq, təhdidlər, hibrid hücumlar və birbaşa toqquşmalar ölkədə unikal immunitet formalaşdırıb. Amma immunitet arxayınlıq demək deyil. Bu, intizamdır. Risk xəritəsinə soyuq başla baxmaq və başı quma soxmamaq bacarığıdır. Regionda gərginliyin artdığı indiki konfiqurasiyada Tehran hər bir təhlükənin miqyasını anlayan dövlət kimi davranır: hakimiyyət arxitekturasını elə yenidən qurur ki, ən ağır ssenaridə belə sistem ayaqda qalsın.
Məhz bu məntiqdən çıxış edən İranın ali rəhbəri ayətullah Əli Xamenei simvol yox, strateq kimi hərəkət edərək ən etibarlı silahdaşlarından birinə, Əli Laricaniyə mümkün hərbi ssenari halında İslam Respublikasının dayanıqlığını təmin etmək tapşırığını verib. Söhbət formal kadr dəyişikliyindən və ya taktiki intriqadan getmir. Bu qərar fundamentaldır. Əgər rəqib idarəetmə mərkəzlərinə və hətta ali rəhbərliyə zərbə endirməyə cəhd edərsə, dövlətçiliyin qorunma mexanizmi necə işləyəcək - məsələ budur.
Sağ qalma rejimi həmişə riyaziyyatdır. Bu, ssenarilər siyahısıdır: rabitə kəsilərsə qərarı kim verir, hansı strukturlar avtomatik səlahiyyətləri üzərinə götürür, hansı kommunikasiya kanalları ehtiyatda saxlanılır, "birinci halqa" sıradan çıxarsa funksiyalar necə bölüşdürülür. Emosiyasız, demək olar mühəndis dəqiqliyi ilə aparılan işdir. Belə anlarda dövlət pafos nümayiş etdirmir, tikiş yerlərini yoxlayır.
Laricaninin seçimi təsadüf deyil. O, müharibə görmüş, sanksiya təzyiqini yaşamış, aparat savaşlarından çıxmış, ən çətin danışıqlar masalarında oturmuş nəsli təmsil edir. İran sistemində bu nadir kombinasiyadır: güc strukturlarında təcrübə, parlament məktəbi, strateji düşüncə və xarici güc mərkəzləri ilə dialoq bacarığı. Cəbhə xəttinin eyni vaxtda küçələrdən, diplomatik kanallardan və hərbi konturlardan keçə biləcəyi şəraitdə belə fiqur artıq sıravi idarəçi yox, dayanıqlıq koordinatorudur.
Burada söhbət hücuma hazırlıqdan yox, müdafiəyə hazırlıqdan gedir. İranın siyasi mədəniyyəti dərin tarixi təcrübə üzərində qurulub: keçmiş işğallardan tutmuş müasir təzyiqlərə qədər. Regionda dövlətçiliyin xarici müdaxilə ilə necə asan dağıldığını göstərən nümunələr yaddaşdan silinməyib. Bu yaddaş panika yaratmır, hesab yaradır.
Dövlət artım tempini yox, idarəetmə düyünləri dağıdılarsa necə mövcud olacağını düşünməyə başlayırsa, bu zəiflik yox, yetkinlik əlamətidir. Zəiflik "zərbə gəlməz" inamıdır. Yetkinlik "gələ bilər" ehtimalına hazır olmaqdır. İran məhz ikincini nümayiş etdirir.
Bu konstruksiyada Xamenei təkcə dini lider deyil, həm də varislik arxitektoru kimi çıxış edir. Onun vəzifəsi cari balansı qorumaqdan daha genişdir: lazım gələrsə sistemin özündən sonra da yaşamasına zəmanət vermək. Rəqiblər açıq şəkildə "başsızlaşdırma" ssenarilərini müzakirə edərkən bu təhdidi görməməzlikdən gəlmək məsuliyyətsizlik olardı. Tehran isə çoxpilləli dayanıqlıq modeli qurur və hər elementi əvvəlcədən hesablayır.
Sağ qalma rejimi şüar deyil, idarəetmə fəlsəfəsidir. Daha az emosiyalar, daha çox struktur. Daha az ictimai bəyanatlar, daha çox qapalı protokollar. Daha az nümayişkaranə optimizm, daha çox strateji intizam. Özünə güvənməyi vərdişə çevirmiş dövlətlər belə davranır.
Bu gün İran yenə həmin bacarığını göstərir: illüziyalara qapılmamaq və soyuqqanlılığı itirməmək. Xarici təzyiq arta bilər, diplomatik xətlər dalğalana bilər, regional konfiqurasiyalar dəyişə bilər. Amma ən sərt ssenariyə əvvəlcədən hazırlaşan dövlət mühüm siqnal verir: onun dayanıqlığı təsadüf deyil, suverenliyi qorumaq iradəsinin sistemli nəticəsidir.
Tehrandakı indiki məqamın mahiyyəti də budur. Nə mobilizasiya ritorikası, nə teatral bravada. Səssiz, sərt və rasional hazırlıq. Məqsəd odur ki, maksimal təzyiq şəraitində belə dövlət maşını işləməyə davam etsin. Sağ qalma rejiminin əsas gücü də elə bundadır.
Yanvarın əvvəlində ümummilli etirazlar və ABŞ zərbəsi təhlükəsi fonunda Xamenei sınanmış və sadiq siyasətçiyə faktiki rəhbərliyi tapşırdı. Bu şəxs İran siyasətinin 67 yaşlı veteranı, keçmiş İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu komandiri və Milli Təhlükəsizlik Ali Şurasının katibi Əli Laricanidir. Onun bu vəzifəyə təyinatı 2025-ci ilin avqustunda prezident Məsud Pezeşkianın fərmanı ilə rəsmiləşdirilmişdi və məhz həmin andan təhlükəsizlik aparatı böhran vəziyyətində "çəki mərkəzi" kimi Laricaninin ətrafında toparlanmağa başladı.
Faktiki olaraq strateji kursu indi o müəyyənləşdirir. Mitinqlərdə gurultulu çıxışlar mənasında yox, real konturlar baxımından: qərarı kim verir, güc blokunu kim koordinasiya edir, ən riskli süjetlər üzrə danışıqları kim aparır, ölkəyə zərbə endirilərsə "ssenarilər qovluğu" kimdədir. Onun təsirinin sürətli artımı prezident Məsud Pezeşkianı arxa plana keçirib. Siyasətə gəlmiş kardiocərrah olan Pezeşkian hakimiyyətdə çətin bir il yaşayır və açıq şəkildə etiraf edir: "Mən həkiməm, siyasətçi yox". Bu, təkcə özünə istehza deyil. Təhdid anında sistem real hakimiyyəti adətən "mülki fiqura" yox, təhlükəsizlik xəttini saxlamağı bacaranlara həvalə edir.
Laricaninin yüksəlişinin necə rəsmiləşdirildiyi və ABŞ-da Tramp administrasiyasının təhdidləri fonunda İran rəhbərliyində hansı müzakirələrin getdiyi barədə məlumatlar geniş mənbə bazasına söykənir: altı yüksək vəzifəli iranlı məmurla müsahibələr, Xameneinin çevrəsindən bir mənbə, üç İnqilab Keşikçisi nümayəndəsi, iki keçmiş diplomat və İran mediasının materialları. Hakimiyyət və Keşikçilər Korpusu təmsilçiləri sistem daxilində baş verənləri açıq təsvir etmək üçün anonimlik şərti ilə danışmağa razılaşıblar.
Son aylarda Laricaninin səlahiyyət dairəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib. Son etirazların sərt şəkildə yatırılmasını məhz o koordinasiya edib. Bu etirazlarda iştirakçılar islam idarəçiliyinə son qoyulmasını tələb edirdilər. Bu gün o, daxili narazılığı cilovlayır, əsas müttəfiqlərlə, ilk növbədə Rusiya ilə, eləcə də Qətər və Oman kimi regional oyunçularla danışıqlar aparır, Vaşinqtonla nüvə proqramı üzrə danışıqlara kuratorluq edir. Paralel olaraq ABŞ-ın regionda hərbi mövcudluğunu artırdığı bir vaxtda birbaşa hərbi toqquşma ehtimalına qarşı ölkənin idarə olunması ssenarilərini hazırlayır.
Daxili cəbhə rejim üçün xarici təhdiddən az təhlükəli deyil. Son həftələrin simvolik siniri universitetlərdir. İranda onlar yenidən qorxunun təsirini itirib-itirmədiyini göstərən barometrə çevrilib. 21 fevral 2026-cı ildə tələbələr bir neçə kampusda, o cümlədən Tehranda etiraza çıxdılar və hökumətyönlü "Bəsic" dəstələri ilə toqquşmalar barədə məlumat yayıldı. Yanvar hadisələrində ölənlərin "qırxı" mərasimləri ilə etirazların üst-üstə düşməsi ayrıca vurğulanırdı. İran siyasi mədəniyyətində bu, sadəcə matəm yox, asanlıqla etiraza çevrilən legitim kütləvi toplaşma formasıdır.
Bütün bunların üzərinə xarici təzyiq də gəlir. ABŞ son günlər İran ətrafında hərbi mövcudluğunu elə gücləndirib ki, bu artıq diplomatik "müşayiət" təsiri bağışlamır, məcburetmə alətinə bənzəyir. İctimai müzakirələrdə aviasiyanın, radiolokasiya və koordinasiya təyyarələrinin regiona köçürülməsi, bazalarda hava komponentinin sıxlığının artması, dəniz qüvvələrinin gücləndirilməsi kimi mövzular səslənir. Burada məsələ konkret neçə bortun gəlməsi deyil. Əsas olan odur ki, zərbə arxitekturası formalaşdırılır: kəşfiyyat, susdurma, yanacaq doldurma, idarəetmə, örtük, logistika. Böyük əməliyyatlar məhz belə paketlə qurulur.
Bu şəraitdə Laricani İranın strateji ritorikasına xas xətti səsləndirir: müdafiə, hazırlıq, cavab vədi, amma müharibəyə başlamaq niyyətinin inkarı. "Biz ölkəmizdə hazırıq", deyə o, Dohaya səfəri zamanı Al Jazeera telekanalına müsahibəsində bildirib. "Biz əvvəlkindən qat-qat güclüyük. Son yeddi-səkkiz ayda hazırlaşmışıq, zəif yerləri müəyyənləşdirib aradan qaldırmışıq. Müharibə axtarmırıq və onu başlatmayacağıq. Amma bizə sırıtsalar, cavab verəcəyik". Bu formula eyni anda iki auditoriyaya hesablanıb: daxildə "kəmər sıxmağın" səbəbini izah etmək, xaricdə isə təzyiqin qiymətini göstərmək.
Amma bu tapmacanın ən riskli hissəsi nüvə mövzusudur. Burada artıq siyasət yox, rəqəmlər strategiyanı diktə edir. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin məlumatına görə, 2025-ci ilin may ayının ortalarına İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı təxminən 9 247,6 kiloqram uran kütləsi həcmində qiymətləndirilirdi və bu, proqramın miqyasını açıq göstərir. Həmin hesabat dövründə 60 faizə qədər zənginləşdirilmiş uranın həcmi ayrıca qeyd olunurdu: təxminən 408,6 kiloqram. Bu, silah səviyyəsi deyil, adətən 90 faizdən danışılır, amma artıq elə bir "dəhlizdir" ki, siyasi qərar texnoloji vaxtı kəskin şəkildə qısalda və keyfiyyətcə başqa mərhələyə keçidi sürətləndirə bilər.
Məhz buna görə indiki danışıqlarda Tehran materialın ölkədən çıxarılmasını yox, BAEA nəzarəti altında onun zənginləşdirmə səviyyəsinin azaldılmasını müzakirəyə açmağa hazır olduğunu siqnallayır. 2026-cı ilin fevralının sonunda təxminən 300 kiloqram yüksək zənginləşdirilmiş uran həddi ətrafında texniki həll kimi səviyyənin aşağı salınması variantı gündəmə gəlmişdi. Rejim üçün bu prinsipial məsələdir: ixrac kapitulyasiya rəmzi kimi görünür, "seyreltmə" isə infrastrukturdan imtina etmədən "suveren qərar" kimi təqdim oluna bilər.
Burada Xameneinin niyə icra hakimiyyətinin "vitrini"nə yox, eyni anda güc aparatını, xarici kanalları və ssenari planlaşdırmasını əlində saxlaya bilən fiqura güvəndiyi daha aydın görünür. Mənbələrin sözlərinə görə, Xamenei Laricaniyə və yaxın siyasi-hərbi çevrəyə təkcə ABŞ və ya İsrail zərbəsi halında yox, ali rəhbərliyin özünə, o cümlədən ali liderə qarşı mümkün sui-qəsd ssenarilərində belə rejimin dayanıqlığını təmin etməyi tapşırıb. Bu isə "ehtiyat kontur"un qurulması deməkdir: rabitə mərkəzləri sıradan çıxarsa qərarı kim verir, "birinci halqa" düşərsə səlahiyyətlər necə bölüşdürülür, hansı strukturlar avtomatik idarəetməni üzərinə götürür, ilk saatlarda iflic necə önlənir.
İran sistemində belə planlar kağız üzərində quru dildə yazılır, amma praktikada konkret addımlara çevrilir: ehtiyat rabitə kanalları, idarəetmə mərkəzlərinin coğrafi ayrılması, mühafizənin gücləndirilməsi, loyallığın nəzarətdə saxlanması, elitaların sərt filtrasiyası, güc blokunun rolunun artırılması, informasiya gündəminin idarə olunması. Universitetlərdə etirazlar yenidən baş qaldırdığı, regionda isə ABŞ hərbi mövcudluğunun nümayişkaranə şəkildə artırıldığı bir vaxtda məsələ artıq "təzyiq olacaqmı" sualı deyil. Sual budur: rejim eyni vaxtda həm daxildən, həm də xaricdən gələn basqını nə qədər davam gətirə bilər.
Laricaninin fiquru həm tarixi, həm bioqrafiyası, həm də əlaqələri ilə əhəmiyyətlidir. O, təsirli siyasi və dini ailədən çıxıb. On iki il İran parlamentinə rəhbərlik edib. 2021-ci ildə 25 illik, milyardlarla dollar dəyərində hərtərəfli strateji saziş üzrə danışıqların aparılması məhz ona tapşırılmışdı. İran elitası üçün bu, sadəcə iqtisadi "pəncərə" deyildi, sığorta idi: böyük güclə iqtisadi və infrastruktur bağları nə qədər sıx olarsa, xarici təzyiqin həddi bir o qədər yüksələr. O sazişin ictimai müzakirələrində 25 illik perspektivdə yüz milyardlarla dollar həcmində potensial paketdən danışılırdı. Rəqəmlər detallarda qapalı qalsa da, niyyət aydın idi: rejimin sağ qalmasını uzunmüddətli geo-iqtisadi konstruksiyaya yerləşdirmək.
Bugünkü İran böhranı da məhz belə görünür: bu, bir süjet yox, üç xəttin üst-üstə düşməsidir. Birinci xətt küçə və universitetlərdir, burada etirazlar yenidən dil və ritm qazanır. İkinci xətt xarici təhdiddir, sərhədlər və akvatoriyalar boyunca məcburetmə alətləri yığılır. Üçüncü xətt nüvə riyaziyyatıdır, burada hər kiloqram və hər faiz zənginləşmə siyasi silaha çevrilir. Mərkəzdə isə sağ qalma meneceri kimi Laricaniyə edilən stavka dayanır: rejimin zərbəni tab gətirməsi, daxildən dağılmaması və ən bahalı məqamda idarəetməni itirməməsi üçün məsul şəxs.
Açıq desək, Tehran "adi" eskalasiyaya yox, dövlətin bütün xətlər üzrə eyni vaxtda möhkəmliyinin sınağa çəkiləcəyi ssenariyə hazırlaşır. Ona görə də sağ qalma planları paranoya yox, təhdid kölgəsində yaşamağa öyrəşmiş və təhdidləri instituta çevirməyi bacarmış ölkədə idarəetmə rutini kimi görünür.
Xamenei sadəcə "fors-major planı" işə salmayıb, sistemin ürəyinə zərbə ehtimalına hesablanmış tam varislik arxitekturası qurub. Həmsöhbətlərin dediyinə görə, qəbul edilən direktivlər maksimum texnokratik və soyuq tərzdə hazırlanıb: ali liderin şəxsən təyin etdiyi hər bir əsas hərbi və dövlət postu üçün dörd səviyyəli varislik müəyyənləşdirilib. Üstəlik, bütün rəhbərlərə əvvəlcədən dörd mümkün əvəzləyici təqdim etmək tapşırılıb. Yəni model tək-tək fiqurların yox, bütöv idarəetmə halqalarının sıradan çıxarıldığı situasiyanı nəzərə alır və hakimiyyət maşınının düyünləri bir-bir vurulduqda belə işləyib-işləməyəcəyini test edir.
Ən həssas bəndlərdən biri ali liderlə rabitənin itirilməsi və ya onun həlakı halında qərarvermə səlahiyyətlərinin delegasiyasıdır. Mənbələr bildirir ki, bu səlahiyyətlər dar çevrəyə ötürülüb. Bu artıq "ehtiyat üçün sığorta" deyil, başsızlaşdırma ssenarilərinin nəzəriyyədən çıxaraq işçi hipotezə çevrildiyinin etirafıdır.
İsraillə on iki günlük müharibə zamanı, sığınacaqda olduğu dövrdə Xamenei üç mümkün varisin adını müəyyənləşdirib. Adlar ictimaiyyətə açıqlanmayıb və hələ də gizli saxlanılır. Laricaninin bu siyahıya daxil olmadığı demək olar ki, dəqiqdir. Səbəb formal olsa da, fundamental xarakter daşıyır: o, yüksək rütbəli şiə ruhani deyil və ali lider postunun varisliyi üçün bu şərt vacibdir. Rejim taktiki elastik ola bilər, amma sakral legitimlik məsələsində qaydalarına sərt bağlı qalır.
Bununla belə, "dini varislik siyahısı"nda olmaması Laricaninin ali liderin yaxın konturunda əsas fiqur olmasına mane olmur. O, Xameneinin çevrəsində möhkəmlənib və bu çevrə təcrübə, aparat resursu və güc rıçaqlarına çıxışı birləşdirən kiçik qrup kimi təsvir olunur. Bu dairəyə ali liderin baş hərbi müşaviri və keçmiş İnqilab Keşikçiləri Korpusunun baş komandanı general-mayor Yəhya Rəhim Səfəvi, briqada generalı, keçmiş Korpus komandiri və hazırkı parlament sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf, eləcə də Xameneinin aparat rəhbəri, ruhani Əli Əsgər Hicazi daxildir. Bu qrupun tərkibi özü-özlüyündə mesajdır: hərbi yaddaş, parlament mexanizmi, aparat intizamı və dini vertikal bir nöqtədə kəsişir.
Bu hazırlıqların bir hissəsi iyunda baş vermiş gözlənilməz İsrail hücumundan çıxarılan dərslərin birbaşa nəticəsidir. Mənbələr həmin zərbəni elə təsvir edirlər ki, münaqişənin ilk saatlarında İranın ali hərbi komanda vertikali faktiki olaraq sıradan çıxarılmışdı. Hər bir dövlət üçün bu travmadır. Amma təhlükəsizliklə legitimliyin bir-birinə sıx bağlandığı teokratik sistem üçün bu, az qala ekzistensial şokdur. Əgər hərbi "yuxarı mərtəbə"ni tez bir zamanda sökmək mümkündürsə, deməli, ikinci, üçüncü, dördüncü mərtəbələr əvvəlcədən tikilməlidir. İranın bugünkü strategiyası məhz bu məntiqə söykənir.
Atəşkəsdən sonra Xamenei Laricanini Milli Təhlükəsizlik Ali Şurasının katibi təyin etdi və müharibə dövründə hərbi məsələləri idarə etmək üçün admiral Əli Şamxaninin rəhbərliyi ilə yeni Milli Müdafiə Şurası yaratdı. Bu tandem rolların ayrılması cəhdi kimi görünür: bir mərkəz ümumdövlət strateji koordinasiyası üçün, digəri isə böhran rejimində sürətli, sərt və "artıq iştirakçısuz" qərarların verilməsi üçün hərbi idarəetmə platforması kimi.
Ali lider qarşısında duran reallıqdan çıxış edir, şəhidlik ehtimalını nəzərə alır və sanki sistemi və irsi sonadək qorumağa borclu olduğunu düşünərək hərəkət edir. Bu məntiqdə hakimiyyətin yenidən bölüşdürülməsi və növbəti böyük sınağa hazırlıq aparat intriqası yox, eyni vaxtda həm varislik, həm də müharibə planlamasıdır. Çünki belə rejimdə lider dəyişikliyi birbaşa hərbi münaqişənin nəticəsinə çevrilə bilər.
Tehran hesab edir ki, ABŞ-ın hərbi zərbələri qaçılmazdır və davam edən diplomatik kontaktlara, nüvə sazişi üzrə danışıqlara baxmayaraq, istənilən an baş verə bilər. Silahlı qüvvələr ən yüksək döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirilib, ölkə sərt müqavimətə köklənib. Bu ifadələrdə bravada yox, bir qayda hiss olunur: diplomatiya davam edir, amma bunker qapıları gecikmədən bağlanmalıdır.
Ballistik raket qurğuları İraqla qərb sərhədi boyunca yerləşdirilir. Məsafə İsrailə zərbə endirməyə imkan verir. Eyni zamanda Fars körfəzinin cənub sahillərində, ABŞ hərbi bazaları və regiondakı digər hədəflərin çatımında yerləşdirilmə aparılır. Bu coğrafiya özü danışır: qərb istiqaməti məsafə və dəhliz məntiqinə görə, cənub isə dəniz qövsü və ABŞ mövcudluğuna görə.
Son həftələrdə İran vaxtaşırı hava məkanını raket sınaqları üçün bağlayıb. Fars körfəzində hərbi təlimlər keçirilib və onların gedişində Hörmüz boğazı qısa müddətə bağlanıb. Bu, qlobal enerji və yük daşımaları üçün açar dəniz dəhlizidir. Hörmüzun hətta qısa müddətli bağlanması belə hər zaman siyasi mesajdır. Bazarlar, sığorta şirkətləri, logistika zəncirləri və hərbi qərargahlar bunu eyni anda oxuyur. Mesaj sadədir: İrana təzyiq qlobal iqtisadiyyata təzyiqə çevrilə bilər.
Xamenei sərt ritorikanı da davam etdirir. "Dünyanın ən güclü ordusu elə zərbə ala bilər ki, ayağa qalxa bilməz", deyə o, son çıxışlarının birində bildirib və yaxın sularda cəmlənmiş Amerika hərbi gəmilərini batırmaqla hədələyib. İran kontekstində bu cümlələr emosional partlayış kimi yox, psixoloji müdafiə elementi kimi qurulur. Məqsəd güc tətbiqi qərarının qiymətini qaldırmaq, rəqibi ikinci dərəcəli effektləri və cavab addımlarını hesablamağa məcbur etməkdir.
Mənbələrin təsvirinə görə, müharibə halında ssenarilər təkcə cəbhə üçün deyil, küçə üçün də yazılıb. Polis xüsusi təyinatlıları, kəşfiyyat əməkdaşları və İnqilab Keşikçiləri Korpusuna daxil olan Bəsic batalyonları iri şəhərlərin küçələrinə çıxarılacaq. Onların vəzifəsi nəzarət-keçid məntəqələri qurmaq, daxili iğtişaşların qarşısını almaq və xarici kəşfiyyat agentlərini aşkar etmək olacaq. Yəni rejim əvvəlcədən ikiqat yüklənməyə hazırlaşır: xarici zərbə və onun qaçılmaz daxili turbulentliyi.
Ancaq hazırlıq təkcə hərbi mobilizasiya ilə məhdudlaşmır. Söhbət siyasi sağ qalma mexanizmlərindən də gedir. Altı məmurun məlumatına görə, Xameneinin və digər yüksək vəzifəli şəxslərin həlakı halında ölkənin idarə olunması ssenariləri müzakirə edilir. Eyni zamanda bir növ "İran Delcisi" axtarışı aparılır. Bu, Venesuela vitse-prezidenti Delci Rodrigesə istinaddır. O, ABŞ prezidenti Tramp administrasiyası ilə prezident Nikolas Maduronun tutulmasından sonra ölkənin faktiki idarəçiliyi barədə razılaşma əldə etmişdi. Analogiya aydındır: zirvə iflic olarsa, həm idarəetməni saxlaya, həm də sərt şərtlərlə danışıqlar apara biləcək operator lazımdır.
Bu siyahıda ilk ad Laricanidir, ardınca Qalibaf gəlir. Gözlənilmədən keçmiş prezident Həsən Ruhani də ehtimal variantlar arasında çəkilir. Halbuki o, bir müddət əvvəl Xameneinin yaxın çevrəsindən faktiki uzaqlaşdırılmışdı. Bu detal çox şey deyir: ekzistensial təhlükə anında sistem əvvəllər "siyasi karantin"ə salınmış, amma idarəçilik və danışıqlar təcrübəsi olan fiqurları geri qaytara bilər.
Lakin hər namizədin ağır reputasiya yükü var. Maliyyə sui-istifadəsi ittihamları, insan haqlarının pozulması iddiaları, o cümlədən son hadisələr zamanı üç gün ərzində azı 7 000 silahsız etirazçının öldürüldüyü barədə səslənən iddialar. Hüquq müdafiəçiləri bildirirlər ki, bu rəqəm arta bilər. Bu isə "varis təyin etmək" məsələsini daha riskli edir. Təkcə aparatı saxlamaq yox, zəiflik anında rejimin siması kimi irəli sürülən fiqurun özü ilə küçəni partlatmamaq lazımdır.
Ümumi mənzərə sərt fəlakət profilaktikası təsiri bağışlayır: çoxpilləli varislik sistemi, dar etibarlı qərar dairəsi, paralel idarəetmə konturları, raket cavabına nümayişkaranə hazırlıq, strateji boğazlara nəzarət, şəhərlərdə əvvəlcədən qurulmuş təhlükəsizlik rejimi. Bu, "mümkün böhrana hazırlıq" deyil. Bu, böhran gəlsə belə sistemin sonu olmasın deyə qurulan müdafiə mexanizmidir. Hətta zərbə hakimiyyətin ən yuxarı mərtəbəsindən başlasa belə.
Tehranda hakimiyyətin "ehtiyat ssenariləri"nin mövcudluğu artıq pıçıltı ilə deyil, açıq danışılır. Amma ən düşünülmüş varislik sxemləri belə bir həqiqəti dəyişmir: ABŞ ilə birbaşa müharibənin nəticələri tərif etibarilə proqnozlaşdırılmazdır. Sistemin daxilində bunu ayıq başla anlayırlar. Xamenei ictimai məkanda daha az görünür və son qərarların məntiqinə görə özünü potensial hədəf kimi görür. Bununla belə, o, hələ də bütün hakimiyyət konstruksiyasını bir yerdə saxlayan super möhkəm "yapışqan"dır. Yuxarı eşalon bunu gizlətmir: o olmadan rejimin bütövlüyünü qorumaq son dərəcə çətin olacaq, istər-istəməz neçə pilləli ehtiyat təyinat mexanizmi qurulsa da.
Bu fonda fiqurların görünürlüğündəki kəskin dəyişiklik xüsusilə diqqət çəkir. Son bir ayda Laricaninin ictimai aktivliyi xeyli artıb, prezident Məsud Pezeşkianın görünməsi isə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb. Laricani elə davranır ki, sanki təkcə idarə etmək yox, idarəetməni nümayiş etdirmək də vacibdir. O, Moskva səfəri çərçivəsində Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə məsləhətləşmələr aparıb, Yaxın Şərq liderləri ilə görüşüb, ABŞ və İran danışıqlarçıları arasında nüvə dosyesi üzrə kontaktlarda iştirak edib. Paralel olaraq obrazını "yenidən qablaşdırır": yerli və xarici mediaya geniş müsahibələr, sosial şəbəkələrdə fəallıq, vətəndaşlarla fotolar, dini ziyarətgahlara səfərlər. Bu, protokol arxasında gizlənən məmur üslubu deyil. Bu, ətrafına legitimlik toplayan fiqurun davranışıdır. Mesaj sadədir: çəkim mərkəzi buradadır.
Pezeşkian, görünür, səlahiyyətlərin yenidən bölüşdürülməsi ilə barışıb. Və bu, geosiyasətdə yox, gündəlik, "yerli" məsələlərdə özünü göstərir. Nazirlər Kabinetinin iclasında o etiraf edib ki, elektron ticarətə zərbə vurduğu üçün internet məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması təklifi ilə Laricaniyə müraciət edib. Epizod xırda görünə bilər, amma əlamətdardır. Hətta cari iqtisadi məsələlərin həlli üçün belə prezidentə Laricaninin razılığı lazımdır. Real güc balansı titulda yox, mexanikada belə ifadə olunur.
Yanvarda etirazların yatırılması qızğın mərhələyə çatanda, ölkə daxilində gərginlik qaynadığı, xaricdən isə açıq təhdidlər səsləndiyi vaxt ABŞ tərəfi Tehranla birbaşa kanal qurmağa cəhd edib. ABŞ-ın Yaxın Şərq üzrə xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoffun İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi ilə əlaqə yaratmağa çalışdığı bildirilir. Kontekst sərt idi və ikiqat yozuma yer qoymurdu. Prezident Tramp əvvəllər açıq şəkildə bəyan etmişdi ki, etirazçılara çıxarılan ölüm hökmləri icra olunarsa, İrana zərbə endirəcək. Bu, diplomatik sürüşmə yox, birbaşa siqnal idi.
Məlumata görə, Uitkoff planlaşdırılan edamların olub-olmayacağını aydınlaşdırmaq istəyirdi. Əslində söhbət hərbi qərar üçün tətik rolunu oynaya biləcək anlaşılmazlıq riskini aradan qaldırmaq cəhdindən gedirdi. İntensiyaların yanlış oxunması, niyyətlərin səhv qiymətləndirilməsi və hadisələr zənciri nəzarətdən çıxa bilərdi. Tehran da, Vaşinqton da bunun fərqindədir. Və məhz buna görə sağ qalma rejimi indi təkcə daxili mexanizm deyil, həm də xarici siqnalların dəqiq hesablandığı, hər sözün çəkisinin ölçüldüyü mərhələyə çevrilib.
Və məhz burada rəsmi bəyanatlardan və analitik arayışlardan daha əhəmiyyətli olan bir epizod baş verdi. Anlaşılmazlıq riskindən ehtiyatlanan və diplomatik prosedurun formal məntiqinə uyğun hərəkət edən Abbas Əraqçi amerikalı emissarla təmas üçün icazə almaq məqsədilə prezidentlə əlaqə saxladı. Məsud Pezeşkianın cavabı isə demək olar nümayişkaranə dərəcədə aciz səsləndi: "Bilmirəm", deyə o bildirib və sanksiya üçün Laricaniyə müraciət etməyi tövsiyə edib.
Bir qısa telefon danışığı. Bir cümlə. Və real hakimiyyət konfiqurasiyası rentgen şəkli kimi üzə çıxdı. Xarici kontura cavabdeh olan xarici işlər naziri prezidentə müraciət edir. Formal olaraq icra hakimiyyətinin başçısı olan prezident isə onu Laricaniyə yönləndirir. Böhran sistemində əsas prinsip belə təsdiqlənir: tituldan vacibi son qərarı vermək hüququdur.
Məhz buna görə Laricaninin ictimai rolunun artması nə mediada təsadüf, nə də şəxsi ambisiyanın məhsuludur. Bu, təhdid təzyiqi altında rejimin özünü yenidən yığmasının əksidir. Stavka təhlükəsizlik aparatına, nəzarətdə saxlanılan xarici əlaqə kanallarına və eyni anda güc strukturları, diplomatlar və küçə ilə danışa bilən fiqura edilir.
İnternetə daxili məhdudiyyətlər, Vaşinqtonla vasitəçilər üzərindən kontaktlar, "qırmızı xətlər"in müzakirəsi - bunların heç biri ayrı-ayrı epizod deyil. Bu, vahid prosesin elementləridir. Ölkə elə bir rejimə hazırlaşır ki, hər yanlış addımın qiyməti son dərəcə baha ola bilər. Belə rejimdə hakimiyyət demək olar qaçılmaz şəkildə vədlərə yox, sistemin dayanıqlığına cavabdeh olanın əlində cəmlənir.
Bu konsentrasiya xaos və ya dağılma demək deyil. Əksinə, bu, daxili yenidən sazlanmanın göstəricisidir. Sistem dağılmır, sıxlaşır. Qeyri-müəyyənlik üçün məkan daralır, artıq razılaşdırmalar aradan qalxır, improvizasiya riskləri minimuma endirilir. Açıq şəkildə zərbə təhdidlərinin səsləndiyi şəraitdə bu məntiq dövlətin sağ qalma məsələsinə çevrilir.
Eyni zamanda birbaşa kanal yaratmaq cəhdinin özü göstərir ki, sərt ritorika dövründə belə diplomatik xətlər tam qopmayıb. Amma Tehran bu xətləri öz qaydaları ilə qurur. Təmas qərarı xarici təzyiq altında yox, daxildə qurulmuş vertikal çərçivəsində qəbul edilir. Bu, suverenliyin praktik təzahürüdür.
Bu kontekstdə Laricaninin artan ictimai fəallığı əlavə məna qazanır. Görüşlərdə, məsləhətləşmələrdə və danışıqlarda iştirakı təkcə xarici siyasət fəaliyyəti deyil. Bu, qərar mərkəzinin sabit və işlək olduğunu nümayiş etdirməkdir. Ölkə eyni anda daxili gərginlik və xarici təhdidlə üzləşəndə, idarəolunmanın nümayişi strateji siqnala çevrilir.
İran elə situasiyadadır ki, istənilən qərar - daxili və ya xarici - cari məqamdan çox-çox uzağa uzanan nəticələr doğura bilər. Ona görə də maksimum proqnozlaşdırıla bilən davranışa və sistem daxilində sərt intizama üstünlük verilir. Bu, emosiyalar siyasəti deyil. Bu, hesab siyasətidir.
Nəticə etibarilə, Uitkoff, Əraqçi və Pezeşkian arasında baş verən epizod sadəcə diplomatik detal deyil. Bu, təzyiq şəraitində real güc mərkəzinin necə formalaşdığının illüstrasiyasıdır. Dövlətin dayanıqlığı risk altına düşəndə sistem instinktiv olaraq səlahiyyətləri idarəetmənin fasiləsizliyini təmin edə bilənə ötürür.
Bu gün İran məhz bu məntiqi nümayiş etdirir. O, dialoqdan imtina etmir, amma xarici təhdidlərin qərar strukturunu diktə etməsinə də imkan vermir. Riskləri görməzdən gəlmir, amma soyuqqanlılığını da itirmir. Baş verənlərin əsas nəticəsi budur: sağ qalma rejimində dövlət daha sərt, daha rasional və daha intizamlı olur.
Beləliklə, titul və formal vəzifələr real qərar mexanizminin qarşısında arxa plana keçir. Anlaşılmazlığın eskalasiyaya çevrilə biləcəyi şəraitdə məhz bu mexanizm ölkənin impulsiv yox, hesablanmış şəkildə hərəkət etməsinin təminatına çevrilir.
Təzyiq altında qalan İran çaşqınlıq nümayiş etdirmir. O, struktur yığcamlığı nümayiş etdirir. Və məhz bu yığcamlıq, bütün sərtliyinə baxmayaraq, onun dayanıqlığının əsas faktoru olaraq qalır.
Milli.Az