Bu gün Afrika qitəsində Rus Pravoslav Kilsəsinin bayrağı altında baş verən proseslər təkcə dini təşəbbüs deyil. Söhbət Moskva Patriarxlığının tarixində ən genişmiqyaslı institusional genişlənmədən və eyni zamanda Kremlin xarici siyasət arsenalında yeni, sistemli təsir mexanizminin formalaşmasından gedir.
Cənubi Afrikanın üzüm bağları ilə məşhur Qərbi Keyp əyalətində, Robertson qəsəbəsinin yaxınlığında, dəmir konstruksiyalı tikililərin arxasında, uşaqların tozlu yolda oynadığı bir məkanda ərik çalarlı, günbəzli bina diqqət çəkir. Afrikaans dilində lövhə onun Moskva Patriarxlığına bağlı olduğunu göstərir. İçəridə ikonalar, şamdanlar, xalçalar, liturgik əşyalar var. Bu mənzərə daha çox Sankt Peterburqdakı məbədi xatırladır, nəinki Cənubi Afrikanın kənd icmasını. Amma bu icma son illərdə Afrikada yaranmış yüzlərlə pravoslav kilsəsindən sadəcə biridir.
Afrika Moskvanın strateji hesablamalarında yeni deyil. Soyuq müharibə illərində Sovet İttifaqı dekolonizasiya hərəkatlarını fəal dəstəkləyir, silah tədarük edir, ali təhsil üçün kvotalar ayırırdı. Arxiv məlumatlarına görə, səksəninci illərin sonuna doğru sovet universitetlərində on minlərlə afrikalı tələbə təhsil alırdı. SSRİ aparteidə qarşı mübarizə dövründə Afrika Milli Konqresinə dəstək vermişdi və bu, bir çox ölkələrdə Rusiyaya qarşı siyasi simpatiyanın əsasını qoymuşdu. Həmin tarixi kapital indi yenidən dövriyyəyə buraxılıb.
2022-ci ilin fevralından sonra, Qərbin sanksiya təzyiqi və iqtisadi imkanların daralması fonunda Moskva qlobal Cənub ölkələrində fəallığını artırdı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 54 üzvünü birləşdirən Afrika Kremlin diplomatik balansında ciddi resursa çevrilib. Ukrayna ilə bağlı qətnamələr üzrə Baş Assambleyada keçirilən səsvermələrdə bir sıra Afrika ölkələrinin ya bitərəf qalması, ya da Qərbin formulalarını dəstəkləməməsi Moskva üçün siyasi işin nəticəsi kimi qiymətləndirilir.
Rusiyanın Afrikadakı iqtisadi çəkisi isə məhduddur. 2023-cü ilin göstəricilərinə əsasən, Rusiya ilə Afrika ölkələri arasında ticarət dövriyyəsi təxminən 18-20 milyard dollar səviyyəsində olub. Eyni dövrdə Çinin qitə ilə ticarəti 280 milyard dolları ötüb. Pekin nəqliyyat və liman infrastrukturuna milyardlarla sərmayə yatıraraq Afrikanın əsas ticarət tərəfdaşına çevrilib. Bu reallıqda Moskva iri investisiya yarışına girmək əvəzinə hərbi texniki əməkdaşlıq, taxıl və gübrə tədarükü, təhsil proqramları və humanitar layihələrin kombinasiyasına üstünlük verir.
Rusiya hələ də Afrikaya silah ixracında aparıcı oyunçulardan biridir. Beynəlxalq araşdırma mərkəzlərinin hesablamalarına görə, 2018-2022-ci illərdə Saxaradan cənubdakı Afrika ölkələrinin silah idxalının təxminən 40 faizi Rusiyanın payına düşüb. 2023-cü ildə taxıl təşəbbüsünün dayanmasından sonra Moskva Mali, Somali, Mərkəzi Afrika Respublikası və Zimbabve daxil olmaqla bir sıra dövlətlərə ödənişsiz taxıl göndərəcəyini elan etdi. Qlobal miqyasda həcmlər böyük olmasa da, siyasi effekti kifayət qədər nəzərə çarpdı.
Mədəni və təhsil sahəsində də fəallıq artır. Qitədə "Rus evi" adı ilə tanınan mərkəzlər fəaliyyət göstərir. 2024-cü ilə olan məlumata görə, onların sayı yeddi idi və yeni platformaların açılması üzrə danışıqlar aparılırdı. Rus dili Abidjandakı, Hararedəki universitetlərdə, eləcə də Şimali və Şərqi Afrikanın bir sıra ali məktəblərində tədris olunur və ya genişləndirilir. 2024-cü ildə Katerina Tixonovanın rəhbərlik etdiyi fond Dakar şəhərində Şeyx Anta Diop Universitetində rus dili və elmi əməkdaşlığın dəstəklənməsi üçün mühazirə zalı açdı.
Rəsmi məlumatlara əsasən, 32 mindən çox afrikalı tələbə Rusiya universitetlərində təhsil alır. 2020-ci ildən etibarən Afrika ölkələri üçün dövlət təqaüdlərinin sayı demək olar ki, üç dəfə artırılaraq ildə 5300-dən çox yerə çatdırılıb. Bu kadr potensialı uzunmüddətli əlaqələrə sərmayə kimi qiymətləndirilir. Sovet və Rusiya universitetlərinin məzunları bu gün də bir sıra Afrika ölkələrində yüksək dövlət vəzifələrində təmsil olunurlar.
Bu mənzərədə dini xətt xüsusi çəki qazanır. 2021-ci ilin dekabrında Rus Pravoslav Kilsəsi Afrika üzrə Patriarxlıq Ekzarxatının yaradıldığını elan etdi. Formal səbəb Aleksandriya Patriarxlığının Ukrayna Pravoslav Kilsəsinin avtokefaliyasını tanıması idi. Moskva Patriarxlığı bu qərarla razılaşmayan afrikalı ruhanilərin öz yurisdiksiyasına keçdiyini bildirdi.
Əgər 2021-ci ilə qədər Rus Pravoslav Kilsəsinin Afrikadakı kanonik mövcudluğu cəmi dörd ölkə ilə məhdudlaşırdısa, 2024-cü ilin ortalarına doğru ekzarxatın rəsmi məlumatına görə coğrafiya azı 34 dövləti əhatə edib. Ruhanilərin sayı 270 nəfərə çatıb, təxminən 350 icma və kilsə qeydiyyata alınıb. Müqayisə üçün, əvvəllər Moskva Patriarxlığının qitədə demək olar ki, özünə məxsus parish şəbəkəsi yox idi.
2025-ci ildə dərc olunmuş akademik araşdırmada Afrika Ekzarxatının missionerlik şöbəsinin rəhbəri Yuri Maksimov bu prosesi "Rus Pravoslav Kilsəsinin tarixində ən böyük coğrafi genişlənmə" kimi dəyərləndirib. Həqiqətən də miqyas diqqətəlayiqdir. Cəmi üç il ərzində elə bir infrastruktur qurulub ki, başqa regionlarda bunun formalaşması onilliklər tələb edirdi.
Keniyalı keşiş və alim Evangelos Tiani tərəfindən aparılmış tədqiqatlar isə başqa bir mühüm faktora işarə edir: maddi motivasiya. Onun məlumatına görə, afrikalı ruhanilərin bir qismi daha yüksək müntəzəm maaş, kilsə tikintisinin maliyyələşdirilməsi və sürətləndirilmiş ruhani təyinat vədi aldıqdan sonra Moskvanın yurisdiksiyasına keçib. Yoxsul regionlarda xidmət göstərən bir çox keşiş üçün bu, ciddi arqumentdir.
Madaqaskarda, Antananarivuda xidmət edən bir ruhaninin hekayəsi bunu aydın göstərir. O, Moskva seminariyasında distant təhsil alıb, 2023-cü ildə üç aylıq praktika keçib və bir neçə gün ərzində əvvəlcə diakon, daha sonra keşiş təyin olunub. Onun sözlərinə görə, təmin edilən maddi dəstək ailəsinin dolanışığını, tibbi xərcləri və uşaqlarının təhsilini qarşılamağa imkan verir. Bir sıra Afrika ölkələrində adambaşına düşən illik gəlirin bir neçə min dolları keçmədiyini nəzərə alsaq, Rusiyadan gələn hətta orta səviyyəli maliyyə dəstəyi belə ciddi rəqabət üstünlüyünə çevrilir.
Beləliklə, söhbət təkcə dini ekspansiyadan getmir. Moskva ilə institusional, maliyyə və ideoloji tellərlə bağlanan loyal strukturlar şəbəkəsi formalaşır. Kilsənin ictimai həyatda mühüm rol oynadığı ölkələrdə bu, yerli icmalardan siyasi elitaya qədər əlavə təsir kanalı deməkdir.
İqtisadi resursların məhdudluğu və Çinlə, eləcə də Qərb dövlətləri ilə rəqabətin artdığı şəraitdə Kreml yumşaq gücün kompleks modelinə üstünlük verir: təhsil, humanitar təşəbbüslər, hərbi əməkdaşlıq və dini institutlar. Rus Pravoslav Kilsəsinin Afrika Ekzarxatı bu strategiyanın tərkib hissəsinə çevrilir. Mövcud dinamika davam edərsə, bu, həqiqətən də Moskva Patriarxlığının tarixində ən geniş xarici ekspansiya kimi yadda qala və uzunmüddətli siyasi nəticələr doğura bilər.
Afrikanın şirnikləndirilməsi. Rus Pravoslav Kilsəsi qitə uğrunda necə mübarizə aparır
Moskva Patriarxlığının Afrikada son illər müşahidə olunan fəallığının əsas səbəbi sırf missioner dinamika deyil. Bu prosesin kökündə Ukrayna kilsə böhranından sonra kəskinləşən daxili pravoslav qarşıdurması dayanır. Afrika qitəsi ənənəvi olaraq İsgəndəriyyə Patriarxlığının kanonik yurisdiksiyasına daxildir. Kilsə ənənəsinə görə həvari Mark tərəfindən təsis edildiyi qəbul olunan bu qurum pravoslav dünyasında Konstantinopoldan sonra şərəf sırasına görə ikinci yeri tutur. 2021-ci ilə qədər Moskva Patriarxlığı Saxaradan cənubdakı ölkələrdə faktiki olaraq öz parish şəbəkəsinə malik deyildi və İsgəndəriyyənin kanonik ərazisini tanıyırdı.
Vəziyyət 2018-ci ildən sonra dəyişdi. Konstantinopol Patriarxının qərarı ilə Ukrayna Pravoslav Kilsəsi yaradıldı. 2019-cu ildə onun avtokefaliyasını İsgəndəriyyə Patriarxı II Feodor da tanıdı. Ukraynanı öz kanonik ərazisi hesab edən Moskva üçün bu, ciddi zərbə idi. Nəticədə Rus Pravoslav Kilsəsi əvvəlcə Konstantinopolla, daha sonra isə İsgəndəriyyə Patriarxlığı ilə evxaristik ünsiyyəti kəsdi. 2021-ci ilin dekabrında isə faktiki olaraq İsgəndəriyyənin kanonik ərazisinə daxil olan Afrika üzrə Patriarxlıq Ekzarxatı yaradıldı.
Moskvanın izahına görə, bir sıra afrikalı keşişlər öz patriarxlarının Ukrayna məsələsindəki mövqeyi ilə razılaşmayaraq Moskvanın yurisdiksiyasına keçmək üçün müraciət etmişdilər. Ekzarxatın rəsmi məlumatına əsasən, 2024-cü ilin ortalarına doğru onun tərkibinə təxminən 270 ruhani daxil olub, 34 ölkədə 350-yə yaxın icma və parish qeydiyyata alınıb. Müqayisə üçün, 2021-ci ilə qədər Moskva Patriarxlığının Afrikadakı daimi iştirakı demək olar ki, yalnız Yohannesburqdakı bir iri kilsə ilə məhdudlaşırdı.
İsgəndəriyyə Patriarxlığının nümayəndələri isə baş verənləri açıq müdaxilə və mövqelərinin zəiflədilməsi cəhdi kimi qiymətləndirirlər. Keniya mitropoliti Makari ictimai çıxışlarında bəzi ruhanilərin keçidinin təzyiq və maliyyə stimulları ilə müşayiət olunduğunu bildirib. Onun fikrincə, Moskva Ukraynanın avtokefaliyasını tanıdığı üçün İsgəndəriyyəni "cəzalandırmağa" çalışır. Afrikada ən böyük pravoslav icmalardan birinə sahib olan Keniyada müxtəlif hesablamalara görə azı 80-90 keşiş Moskvanın tabeliyinə keçib. Bu, ölkədəki parish ruhanilərinin ümumi sayında əhəmiyyətli pay deməkdir.
Keçidin motivasiyası adətən həm teoloji, həm də maddi arqumentlərin qarışığından ibarətdir. Bir qrup ruhani Ukrayna məsələsində "parçalanma" tezisini əsas gətirərək Moskvanın rəsmi mövqeyini təkrarlayır. Digərləri isə açıq şəkildə etiraf edir ki, maliyyə şərtləri mühüm rol oynayıb. Şərqi Afrikanın bir sıra ölkələrində adambaşına düşən illik gəlir 1000-2000 dollar arasında dəyişir. Belə reallıqda Rusiyadan gələn müntəzəm dəstək, Avropa standartları ilə müqayisədə böyük olmasa da, ciddi irəliləyiş kimi qəbul edilir. Ayrı-ayrı ruhanilər gəlirlərinin keçiddən sonra təxminən iki dəfə artdığını təsdiqləyiblər. Bu vəsait uşaqların təhsilinə, tibbi xidmətlərə, parish nəzdindəki yetimxanalara və kiçik sosial layihələrə yönəldilir.
Arximandrit Kirill prosesin təhlilində qeyd edir ki, İsgəndəriyyə ilə konflikt yalnız bəhanədir. Onun qənaətincə, söhbət Rusiyanın qitədə təsirini gücləndirməyə yönəlmiş daha geniş strategiyadan gedir. Bu məntiqdə kilsə şəbəkəsi Moskvanın xarici siyasət xətti ilə üst-üstə düşən ideoloji tezislərin yayılması üçün kanala çevrilə bilər. "Ənənəvi dəyərlər", liberal sosial islahatlara tənqid və "mühafizəkar çoxluğun" Qərb mədəni diskursuna qarşı qoyulması bir sıra Afrika cəmiyyətlərində həqiqətən rezonans doğurur. Afrobarometer sorğularına görə, bəzi ölkələrdə respondentlərin 70 faizdən çoxu eynicinsli nikahların leqallaşdırılmasına qarşıdır və dini liderlərə etimad səviyyəsi 60 faizdən yuxarı qalır.
Bununla belə, kilsə ekspansiyasının miqyası və dərinliyi hələ ki, məhduddur. Ekzarxata daxil olan parishlərin əhəmiyyətli hissəsi sadə binalarda və ya müvəqqəti məkanlarda yerləşir. Çinin geniş infrastruktur layihələri və ya Körfəz ölkələrinin iri investisiya proqramları ilə müqayisədə Moskvanın kilsə fəaliyyəti məktəb və xəstəxanaların kütləvi tikintisi ilə müşayiət olunmur. Sosial layihələr var, lakin onlar daha çox nöqtəvi xarakter daşıyır və yerli resurslardan asılıdır.
Ekzarxatın maliyyə imkanları da sonsuz görünmür. Qurulduğu gündən struktura rəhbərlik etmiş mitropolit Leonidin istefasından sonra ruhanilər arasında maliyyələşmənin azalması və bəzi təşəbbüslərin dondurulması ilə bağlı narazılıqlar səslənməyə başlayıb. İdarəetmə modeli həddindən artıq mərkəzləşmə və şəxsi əlaqələrdən asılılıq səbəbilə tənqid olunub. Bəzi keşişlər ailələrini dolandırmaq üçün dini xidmətlə yanaşı xırda ticarət və ya başqa işlə məşğul olmağa məcbur olduqlarını bildiriblər.
Beləliklə, Moskva Patriarxlığının Afrika istiqaməti kanonik mübahisə, ideoloji qarşıdurma və xarici siyasət maraqlarının kəsişmə nöqtəsində formalaşır. 2021-ci ilə qədər faktiki olaraq sıfır mövcudluq fonunda say göstəricilərinin artımı diqqət çəkir. Amma maddi baza və institusional dayanıqlıq hələ ki, məhdud qalır. Afrika ekzarxatının uzunmüddətli təsir alətinə çevrilib-çevrilməyəcəyi maliyyə resursları, siyasi iradə və kilsənin yerli cəmiyyətlərdə nə dərəcədə kök sala biləcəyindən asılı olacaq.
İştirakın genişlənməsi
Rus Pravoslav Kilsəsinin Afrikadakı real parishçi sayını dəqiq müəyyənləşdirmək çətindir. Din və sosial mühafizəkarlığın gündəlik həyatda mühüm yer tutduğu cəmiyyətlərdə statistik uçot adətən şəffaf olmur. Parishin rəsmi qeydiyyatı icmanın sabit sayını ifadə etmir, ziyarətçi sayı isə iqtisadi və siyasi şəraitdən asılı olaraq dəyişə bilər. Dünya Bankının məlumatına görə, Cənubi Afrika dünyada ən yüksək bərabərsizlik göstəricilərindən birinə malikdir və Cini əmsalı 0,63-dən yuxarıdır. Belə şəraitdə kilsə təkcə dini deyil, sosial funksiya da yerinə yetirərək yardımın bölüşdürüldüyü və sabitlik simvolu kimi qəbul olunan məkana çevrilir.
Şotland protestant missioneri Uilyam Robertsonun adını daşıyan Robertson şəhərinin kənarındakı parish 2022-ci ildə Rus Pravoslav Kilsəsinin yurisdiksiyasına keçib. Bu gün burada əsasən afrikaans dilində danışan ağdərili cənubi afrikalılardan ibarət kiçik icma toplaşır. 2022-ci il siyahıyaalmasına görə, ölkə əhalisinin təxminən 7,3 faizi ağdərilidir, afrikaans dilində danışanlar isə ümumi əhalinin 12 faizi civarındadır. Tarixi baxımdan bu qrupun bir hissəsi patriarxal dəyərlərə və liberal sosial islahatlara skeptik yanaşma ilə seçilib. Regionda Moskva Patriarxlığının ilk sosial dayağı məhz bu auditoriya olub.
Lakin strategiya yalnız afrikaans icmaları ilə məhdudlaşmır. Ekzarxat nümayəndələri kənd yerlərində yaşayan qaradərili icmalar üçün katexizasiya və sosial dəstək proqramları həyata keçirdiklərini bildirirlər. Bir sıra əyalətlərdə işsizlik 30 faizi keçir, gənclər arasında isə 50 faizə çatır. Belə reallıqda təhsil kursları, humanitar yardım və ya təqaüd təklif edən hər hansı struktur avtomatik olaraq üstünlük qazanır. Parish şəbəkəsinin genişlənməsi ilə paralel olaraq bazar günü məktəbləri, humanitar anbarlar, bəzən tibbi məntəqələr açılır və bu, institusional mövcudluğu gücləndirir.
İnformasiya dayanıqlığı Mərkəzinin xüsusi layihələr üzrə direktoru Tom Sauzern Rusiyanın Afrikadakı fəallığını təhlil edərkən bunu "daha çox ölkəni təsir orbitinə çəkmək cəhdi" kimi xarakterizə edib. Onun qənaətinə görə, dini komponent informasiya və hərbi strategiyanı tamamlayır. Mərkəzin araşdırmaları 2022-ci ildən sonra Afrika ölkələrinin sosial şəbəkələrində prokremlyönlü narrativlərin artdığını göstərir. Bu materiallarda tez-tez "ənənəvi dəyərlər" və Qərb siyasətinin tənqidi ön plana çıxarılır.
SSRİ-nin dağılmasından sonra Moskvanın qitə ilə tarixi bağları xeyli zəifləyib. 1990-cı illərdə Rusiya əsas diqqəti daxili transformasiya və Qərblə münasibətlərə yönəldərək Afrikadakı iqtisadi və diplomatik iştirakını ixtisar etmişdi. Dönüş nöqtəsi 2014-cü ildən sonra baş verdi. Krımın ilhaqı və ardınca tətbiq olunan sanksiyalar Afrikanı yenidən siyasi manevr meydanına çevirdi.
2023-cü il üzrə Avropa Parlamentinin hesabatına görə, Rusiya 43 Afrika dövləti ilə hərbi əməkdaşlıq sazişi imzalayıb. Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun məlumatına əsasən, 2018-2022-ci illərdə Saxaradan cənubdakı ölkələrə silah tədarükünün təxminən 40 faizi Rusiyanın payına düşüb. 2023-cü ildə "Vaqner" adlı özəl hərbi strukturun rəhbərliyinin həlak olmasından sonra onun aktivləri yenidən təşkil olunub və şəxsi heyətin bir hissəsi Rusiya Müdafiə Nazirliyinin nəzarət etdiyi Afrika Korpusuna inteqrasiya edilib. Əvvəllər "Vaqner"lə əlaqələndirilən şirkətlər Mərkəzi Afrika Respublikasında və Sudanda qızıl hasilatı, obyektlərin mühafizəsi və neft servisi sahəsində müqavilələrə malik idi.
Afrikanın iqtisadi potensialı böyükdür. Qitənin əhalisi 1,4 milyardı ötür və BMT-nin proqnozlarına görə 2050-ci ilə qədər 2,5 milyarda çata bilər. Orta yaş həddi təxminən 19 ildir və bu, Afrikanı dünyanın ən gənc regionuna çevirir. 2023-cü ildə qitə ölkələrinin ümumi daxili məhsulu 3 trilyon dollardan çox qiymətləndirilib. Qahirədə keçirilən Rusiya-Afrika Tərəfdaşlıq Forumuna yazılı müraciətində Vladimir Putin regionun demoqrafik və iqtisadi potensialını xüsusi vurğulamışdı. Sergey Lavrov isə 2026-cı ilin sonuna qədər 15 ölkədə ticarət nümayəndəliklərinin açılmasının planlaşdırıldığını bəyan edib.
Hərbi dəniz ölçüsü də diqqətdən kənarda deyil. Yanvarda Rusiya hərbi gəmisi Cənubi Afrika sahilləri yaxınlığında Çin, İran və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin gəmiləri ilə birgə təlimlərdə iştirak edib. Rəsmi açıqlamalarda manevrlərin dəniz təhlükəsizliyi və piratçılıqla mübarizəyə həsr olunduğu bildirilsə də, strateji baxımdan bu addımlar Moskvanın Qərb formatlarından kənar alternativ koalisiyalarda iştirak etməyə hazır olduğunu nümayiş etdirir.
Bununla yanaşı, Rusiyanın Afrikadakı maliyyə imkanları rəqiblərlə müqayisədə xeyli zəifdir. Çin Saxaradan cənubdakı ölkələrin ən böyük ticarət tərəfdaşı olaraq illik 280 milyard dollardan artıq dövriyyəyə malikdir. Rusiya isə regionun tərəfdaşları siyahısında üçüncü onluqda qərarlaşır və ümumi xarici ticarətdə payı bir neçə faizi keçmir. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri logistika və liman infrastrukturuna iri investisiyalar yatırır. Avropa İttifaqı Cənubi Afrikada birbaşa xarici investisiyaların əsas mənbəyi olaraq qalır, ölkədə 600-ə yaxın Amerika şirkəti fəaliyyət göstərir və on minlərlə iş yeri yaradır.
Sammitlərin dinamikası siyasi kontekstin dəyişməsini göstərir. 2019-cu ildə keçirilən ilk Rusiya-Afrika sammitinə 43 dövlət və hökumət başçısı qatılmışdı. 2023-cü ildəki ikinci sammit isə 17 lideri bir araya gətirdi. Kreml təmsilçilik səviyyəsinin azalmasını xarici təzyiqlərlə izah edib. Buna baxmayaraq, Moskva diplomatik fəallığı artıraraq əvvəlki miqyası bərpa etməyə çalışır.
İnformasiya komponenti də güclənir. Dövlət agentliyi "Sputnik" Afrikada iştirakını genişləndirəcəyini açıqlayıb və 2026-cı ildə Cənubi Afrikada büro açmağı planlaşdırır. Efiopiyada ilk bölmə 2025-ci ildə fəaliyyətə başlayıb. Layihə rəhbəri Viktor Anoxin məqsədin "alternativ xəbər mənbəyi" təqdim etmək və "balanslaşdırılmış gündəm" formalaşdırmaq olduğunu bildirib. Praktikada bu, Qərb media formatlarından fərqli interpretasiyaların təşviqi deməkdir.
Nəticə etibarilə, dini ekspansiya, hərbi əməkdaşlıq, informasiya layihələri və simvolik əhəmiyyət daşıyan iqtisadi təşəbbüslər çoxqatlı strategiyanın elementlərini təşkil edir. Rus Pravoslav Kilsəsi bu kontekstdə müstəqil aktor deyil, daha geniş təsir arxitekturasının tərkib hissəsidir. Məhdud maliyyə resursları fonunda Moskva institusional möhkəmlənməyə üstünlük verir. Təhsil, təhlükəsizlik, humanitar yardım və dini strukturlar vasitəsilə Afrika XXI əsrin geosiyasi konfiqurasiyasında həm kapitalların, həm də dəyərlər modellərinin toqquşduğu məkana çevrilir.
Verbovka və insan resursu
Son illər Rusiyanın Afrikadakı fəallığı təkcə diplomatik və hərbi təşəbbüslərlə məhdudlaşmayıb. Avropa Xarici Əlaqələr Şurası da daxil olmaqla bir sıra analitik mərkəzlərin qiymətləndirməsinə görə, paralel olaraq sistemli informasiya işi də aparılıb. Analitik materiallarda Sahel ölkələrində, Mərkəzi Afrika Respublikasında, Sudanda və digər dövlətlərdə sosial şəbəkələr və messencerlər üzərindən dezinformasiya yayan şəbəkələrin dəstəklənməsindən bəhs olunur. Hesabatlarda Qərb missiyalarını nüfuzdan salmağa və anti-kolonial ritorikanı gücləndirməyə yönəlmiş kampaniyalar qeydə alınıb. Beynəlxalq monitorinq təşkilatlarının məlumatına əsasən, 2022-ci ildən sonra Afrikada prorusiya mənbələri ilə əlaqələndirilən koordinasiyalı informasiya əməliyyatlarının sayı 2019-cu ilə qədərki dövrlə müqayisədə dəfələrlə artıb.
Eyni zamanda Moskvanın Afrika əhalisinin sosial və iqtisadi həssaslığından hərbi və kvazi-hərbi strukturlara cəlb üçün istifadə etdiyi barədə ittihamlar güclənib. Ən çox müzakirə olunan mexanizmlərdən biri Tatarıstandakı "Alabuqa" xüsusi iqtisadi zonası ilə əlaqələndirilən Alabuga Start proqramıdır. Rəsmi təqdimatlarda layihə əsasən 18-22 yaş arası, ilk növbədə Afrika ölkələrindən olan gənc qadınların mehmanxana xidməti, logistika və tikinti sahələrində işlə təmin edilməsi təşəbbüsü kimi təqdim edilirdi. Pulsuz təhsil, yaşayış, tibbi sığorta və rəqabətli əməkhaqqı vəd edilirdi.
Lakin 2024-2025-ci illərdə dərc olunmuş üç müstəqil hesabatda, o cümlədən Elm və Beynəlxalq Təhlükəsizlik İnstitutu tərəfindən hazırlanmış materialda iddia edilir ki, cəlb olunanların əhəmiyyətli hissəsi nəticədə pilotsuz uçuş aparatları və hərbi texnika komponentləri istehsalı ilə bağlı istehsal xətlərində çalışıb. Müəlliflər müsahibələrə, kadr sənədlərinə və sənaye obyektlərinin peyk görüntülərinə istinad ediblər. Onların qiymətləndirməsinə görə, söhbət yüzlərlə insandan gedir və perspektivdə proqram minlərlə nəfəri əhatə edə bilərdi.
Vaşinqtonda fəaliyyət göstərən tədqiqatçı Spenser Faraqasso qeyd edib ki, Saxaradan cənubdakı bir sıra ölkələrdə gənc qadınlar arasında işsizlik 30 faizdən yuxarıdır və ali təhsilə çıxış maliyyə baryerləri ilə məhdudlaşır. Belə şəraitdə xaricdə sabit gəlir vəd edən iş təklifləri cəlbedici görünür. Lakin onun sözlərinə görə, real məşğulluq xarakteri çox vaxt ilkin vədlərlə üst-üstə düşmür. Rusiya tərəfi rəsmi şəkildə pozuntuları qəbul etməyib. "Alabuqa" nümayəndələri ictimai sorğulara cavab verməyib, Rusiyanın Cənubi Afrikadakı səfirliyi isə ötən ilin avqustunda hüquq pozuntuları barədə məlumatının olmadığını bildirərək dərc olunan materialları qərəzli adlandırıb.
Məsələ yalnız əmək proqramları ilə bitmir. Ukrayna hakimiyyətinin qiymətləndirməsinə görə, Rusiya tərəfində döyüş əməliyyatlarında 1400-dən çox Afrika vətəndaşı iştirak edir. Bu rəqəmləri müstəqil şəkildə yoxlamaq çətindir, lakin ayrı-ayrı ölkələr konkret halları təsdiqləyir. Keniyanın xarici işlər naziri noyabr ayında azı 200 keniyalının Rusiya silahlı qüvvələrinə cəlb olunduğunu bildirib. Onların çoxuna əvvəlcə mühafizəçi və ya sürücü kimi iş vəd edildiyi deyilir. Müqavilələrin vasitəçilər üzərindən bağlandığı, bəzi şəxslərin isə xidmətin real mahiyyəti barədə tam məlumatlandırılmadığı iddia olunur.
All Eyes on Wagner adlı araşdırma qrupunun hesabatında verbovka fəaliyyətinin təxminən 35 Afrika ölkəsini əhatə etdiyi bildirilir. Sənəddə Rusiya tərəfində döyüşlərdə həlak olmuş təxminən 300 afrikalının adı çəkilir. Müəlliflər açıq mənbələri, nekroloqları, sosial şəbəkə paylaşımlarını və regional KİV materiallarını təhlil ediblər. Dəqiq rəqəmlər fərqli ola bilər, lakin tendensiya bir neçə ölkədə aparılan rəsmi araşdırmalarla da təsdiqlənir.
Bu kontekstdə Cənubi Afrika xüsusi yer tutur. Ölkə qanunvericiliyi vətəndaşların xüsusi icazə olmadan xarici ordunun tərəfində döyüş əməliyyatlarında iştirakını qadağan edir və bunu cinayət əməli kimi qiymətləndirir. 2025-ci ildə polis keçmiş prezident Ceykob Zumanın qızına qarşı təxminən 20 nəfərin Rusiya ordusuna cəlb olunmasına yardım göstərilməsi şübhəsi ilə istintaqa başlayıb. İstintaqın versiyasına görə, həmin şəxslərə əvvəlcə mühafizəçi hazırlığı kurslarına göndəriləcəkləri bildirilib, lakin sonradan onlar döyüş zonasına düşüblər.
Ayrı bir cinayət işi dövlət radiosunun aparıcısı Nonkululeko Mantule və onun, ittihama görə, Rusiya ordusuna cəlb etdiyi dörd kişi barəsində açılıb. Məhkəmə prosesi aprel ayına təyin edilib. Yanvarda başqa bir iş üzrə məhkəmə materiallarında qeyd olunurdu ki, verbovka ilə məşğul olan şəxslər Cənubi Afrikadakı videooyun həvəskarlarına da maraq göstərib, dron və simulyator bacarıqlarının cəbhədə faydalı ola biləcəyini irəli sürüblər.
Keniya, Cənubi Afrika və Botsvana hökumətləri vətəndaşlarının hansı mexanizmlərlə münaqişəyə cəlb olunduğunu araşdırmaq üçün rəsmi istintaqlar başladıb. Cənubi Afrika və Lesoto hakimiyyətləri vətəndaşları Rusiyada təklif olunan bəzi iş və təqaüd proqramlarına qoşulmazdan əvvəl onları diqqətlə yoxlamağa açıq şəkildə çağırıb. Xarici işlər nazirliklərinin məlumatına görə, konsulluq xidmətləri əmək müqaviləsi ilə gedən, lakin sonradan hərbi mühitdə olduqlarını bildirən vətəndaşların halları ilə üzləşib.
Nəticədə informasiya əməliyyatları, şəffaf olmayan əmək proqramları və hərbi verbovka faktları mürəkkəb və çoxqatlı mənzərə yaradır. Rusiya üçün Afrika həm diplomatik resurs, həm də demoqrafik ehtiyat kimi görünür. Bir sıra Afrika dövlətləri üçün isə məsələ vətəndaşların xarici hərbi strukturlara axını, suverenlik və beynəlxalq proqramların şəffaflığı ilə bağlı risklər yaradır. Miqyas hələ ki yerli orduların sayı və ya Avropa və Körfəz ölkələrinə əmək miqrasiyası ilə müqayisə oluna biləcək səviyyədə deyil. Lakin siyasi rezonans kifayət qədər güclüdür və dövlətlərin vasitəçilərin fəaliyyəti üzərində nəzarət məsuliyyəti məsələsini gündəmə gətirir.
Dini liderlər
Rus Pravoslav Kilsəsinin Afrikada artan mövcudluğu getdikcə Moskvanın qitədə siyasi və mədəni mövqelərini möhkəmləndirməyə yönəlmiş daha geniş strategiyasının simvoluna çevrilir. Əgər 2021-ci ildə söhbət yeni kilsə strukturunun yaradılmasından gedirdisə, 2024-cü ilin ortalarına doğru Afrika Ekzarxatı artıq azı 34 ölkədə fəaliyyət göstərdiyini, 270 ruhaniyə və təxminən 350 parish və icmaya malik olduğunu bəyan edirdi. Bir neçə il əvvəl Saxaradan cənubda faktiki infrastrukturu olmayan institut üçün bu, say baxımından misilsiz dinamika deməkdir.
2022-ci ildə keçirilən mətbuat konfransında ekzarxatın ilk fəaliyyət ilinin yekunlarını təqdim edən Afrika üzrə Patriarxlıq ekzarxı Leonid Qorbaçov açıq şəkildə bildirmişdi ki, kilsə Rusiya dövlət strukturları ilə qarşılıqlı əlaqədədir və ekzarxatın ehtiyacları ilə bağlı hökumətlə dialoq aparır. Bu, faktiki olaraq institusional koordinasiyanın mövcudluğunu göstərirdi. Rusiya modelində Moskva Patriarxlığı formal olaraq dövlətdən ayrıdır, lakin praktikada kilsə və dövlət diplomatiyası arasında, xüsusilə xarici siyasət və "ənənəvi dəyərlər" konsepsiyasının təşviqi məsələlərində, sabit bir bağ müşahidə olunur.
Keniyalı keşiş və tədqiqatçı ata Tiani 2024-cü ilin iyulunda Studies in World Christianity jurnalında dərc olunmuş məqaləsində vurğulayırdı ki, Afrikada dini liderlər çox vaxt siyasi elitalardan daha yüksək ictimai etimada malikdirlər. Afrobarometer sorğularına görə, Saxaradan cənubdakı bir sıra ölkələrdə dini institutlara etimad 60 faizi ötür, halbuki parlament və hökumətlərə etimad çox vaxt 30-40 faiz aralığında dəyişir. Din ailə, təhsil və sosial siyasət mövzularında ictimai debatlara və seçici davranışına ciddi təsir göstərdiyi üçün kilsə şəbəkəsi effektiv yumşaq güc kanalına çevrilir. Ata Tiani dini amilin istifadəsini "Rusiyanın daxil olması üçün ideal forma" kimi xarakterizə edərək, burada mənəvi nüfuzla institusional dayanıqlığın vəhdətini qeyd edirdi.
Rus Pravoslav Kilsəsinin Afrikadakı coğrafiyası təvazökar kənd missiyaları ilə nümayişkaranə obyektlər arasında kəskin kontrast yaradır. Parishlər Keniya, Madaqaskar, Nigeriya, Cənubi Afrika və digər ölkələrdə fəaliyyət göstərir. Yohannesburqun kənarında qızılı günbəzlərlə ucalan Radonejli Sergi kilsə-kafedralı 2003-cü ildə təsis olunmuşdu və ekzarxat yaradılana qədər Moskva Patriarxlığının Saxaradan cənubdakı yeganə məbədi idi. O zaman bu layihə əsasən rusdilli diaspor və diplomatlar üçün nəzərdə tutulmuş lokal təşəbbüs kimi qəbul edilirdi. Bu gün isə həmin kilsə artıq təkcə soydaşlara deyil, yerli icmalara yönəlmiş genişlənmiş şəbəkənin rəmzinə çevrilib.
Kilsə diplomatiyasının fəallaşması Avropada da narahatlıq doğurur. 2023-cü ilin aprelində Çexiya hökuməti Moskva və bütün Rusiyanın patriarxı Kirilli milli sanksiya siyahısına daxil etdi və bunu onun Ukraynaya qarşı hərbi əməliyyatlara açıq dəstəyi ilə əsaslandırdı. Bu addım dini liderə qarşı tətbiq olunan nadir fərdi sanksiya hallardan biri idi. Kontekst isə 2022-ci ildə Ukrayna Pravoslav Kilsəsinin Moskva Patriarxlığından tam müstəqillik elan etməsi idi ki, bu da Moskvanın kanonik yurisdiksiyasına ciddi zərbə sayıldı.
Avropa İttifaqına inteqrasiya kursu götürmüş və 2022-ci ildə namizəd statusu almış Moldovada da Moskva Patriarxlığı ilə əlaqəli strukturun təsir aləti kimi istifadə olunduğu barədə bəyanatlar səslənib. Moldova xüsusi xidmət orqanlarının məlumatına görə, 2023-2024-cü illərdə bəzi ruhanilərin siyasi təşviqatda iştirakı və Rusiya xarici siyasət xətti ilə üst-üstə düşən narrativlərin yayılması halları qeydə alınıb. Kilsə mövzusu burada artıq milli təhlükəsizlik və informasiya dayanıqlığı müzakirələrinin bir hissəsinə çevrilib.
Eyni zamanda Rus Pravoslav Kilsəsinin nümayəndələri ekspansiyanın siyasi motivli olması barədə ittihamları rədd edirlər. Keyptaun şəhərində Müqəddəs İoann Lestviçnik parishinə rəhbərlik edən Nikolas Esterheyzen Moskva ilə əlaqələrin sırf mənəvi xarakter daşıdığını və cari siyasi konyunkturadan kənara çıxdığını bildirir. Onun sözlərinə görə, söhbət liturgik ənənədən, ilahiyyatdan və kanonik varislikdən gedir, dövlət gündəmindən yox.
Oxşar mövqeni Nigeriyada, Benue ştatında yeni məbədin tikintisi ilə məşğul olan keşiş Daniel Aqbaza da səsləndirir. O vurğulayır ki, "rus" adı patriarxlığın tarixi mənşəyini ifadə edir və Rusiya hökumətinə tabeçilik anlamına gəlmir. Onun arqumentasiyasında kilsə strukturunun muxtariyyəti və pravoslav inancının ümumbəşəri xarakteri ön plana çəkilir.
Beləliklə, Rus Pravoslav Kilsəsinin Afrikadakı genişlənməsi ətrafında ikili narrativ formalaşır. Bir tərəfdən onlarla ölkə, yüzlərlə parish və yüzlərlə ruhani ilə müşahidə olunan sürətli institusional artım obyektiv olaraq Moskvanın Afrikadakı xarici siyasət fəallığının gücləndiyi dövrlə üst-üstə düşür. Digər tərəfdən ruhanilər prosesin mənəvi motivasiyasını və kanonik məntiqini önə çəkirlər. Afrikada dinin ən təsirli ictimai institutlardan biri olaraq qalması fonunda kilsə şəbəkəsi istər-istəməz siyasi ölçü qazanır, hətta formal olaraq qeyri-siyasi xarakter bəyan etsə belə. Məhz mənəvi nüfuzla geosiyasi maraqların kəsişdiyi bu məkanda Rusiyanın qitədə yeni iştirak aləti formalaşır.
Milli.Az