Belqradda baş verən hadisə formal baxımdan rəsmi səfər protokoluna tam uyğun gəlirdi. Amma mahiyyət etibarilə bu, sıradan diplomatik mərasim deyildi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Serbiyanın Dövlətçilik Günündə bu ölkəyə səfəri təkcə siyasi ehtiram jesti yox, həm də açıq strateji mesaj idi. Beynəlxalq siyasətdə simvollar təsadüfi olmur. Avropanın təhlükəsizlik arxitekturası silkələnərkən, enerji modelləri böhran yaşayarkən və qlobal nizam parçalanma mərhələsinə keçərkən bu cür səfərlər yeni geosiyasi xəritənin struktur nişanələrinə çevrilir.
Əslində nə baş verir? Söhbət nə sadəcə iki ölkə arasında danışıqlardan, nə də dostluq bəyanatlarının mübadiləsindən gedir. Gözümüzün önündə Cənubi Qafqazla Balkanlar arasında qarşılıqlı fəaliyyət oxu formalaşır. Bu ox artıq regional çərçivəni aşaraq transkontinental çalar qazanmağa başlayır.
Serbiya Cənub-Şərqi Avropanın əsas oyunçularından biri olaraq qalır. Dünya Bankının məlumatına görə, ölkə iqtisadiyyatı 2023-cü ildə 2,5 faiz, 2024-cü ildə isə təxminən 3 faiz artım nümayiş etdirib. Bu artım inflyasiya təzyiqləri və enerji risklərinə baxmayaraq əldə olunub. ÜDM 75 milyard dollara yaxınlaşıb. Eyni zamanda, enerji asılılığı uzun illərdir ki, kənar təchizatçılardan, ilk növbədə Rusiya qazından 80 faizdən çox səviyyədə olub. 2022-ci ildən sonra Belqrad çətin balans vəziyyətinə düşdü: bir tərəfdə xarici ticarətin 60 faizdən çoxunu təmin edən Avropa İttifaqı, digər tərəfdə ənənəvi enerji donoru Moskva.
Belə bir şəraitdə enerji təchizatının şaxələndirilməsi artıq iqtisadi rahatlıq məsələsi deyil, strateji sağ qalma məsələsidir. Və məhz bu nöqtədə Azərbaycan faktoru ön plana çıxır.
Cənub Qaz Dəhlizi, o cümlədən TANAP və TAP magistralları artıq Azərbaycan qazını İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan və digər Avropa ölkələrinə çatdırır. 2023-cü ildə Avropaya qaz ixracı 12 milyard kubmetri keçib, 2024-cü ildə isə 13 milyarda yaxınlaşıb. 2022-ci ildə Bakı ilə Avropa Komissiyası arasında imzalanmış memoranduma əsasən, 2027-ci ilə qədər tədarükün illik 20 milyard kubmetrə çatdırılması nəzərdə tutulur.
Serbiya bu infrastruktur zəncirinə Bolqarıstanla interkonnektor vasitəsilə qoşulub. Artıq 2024-cü ildən Azərbaycan qazı Serbiya bazarına daxil olur. Həcmi ildə təxminən 1 milyard kubmetrdir. Ümumi istehlakı 3 milyard kubmetr civarında olan ölkə üçün bu, simvolik rəqəm deyil. Bu, yeni enerji modelinin struktur elementi deməkdir.
Lakin əsas yenilik təkcə qaz ixracında deyil. Keyfiyyətcə yeni mərhələ birgə elektrik enerjisi istehsalına keçiddir. 500 MVt gücündə qaz elektrik stansiyasının tikintisi ilə bağlı elan olunmuş layihə artıq başqa miqyas deməkdir. Serbiyanın ümumi quraşdırılmış gücü təxminən 8,3 QVt təşkil edir və bunun əhəmiyyətli hissəsi kömür stansiyalarının payına düşür. 500 MVt-lıq layihə ölkənin ümumi gücünün 6 faizindən çoxuna bərabərdir. Bu, yardımçı obyekt yox, strateji aktivdir.
Layihəyə Avropanın enerji transformasiyası kontekstində baxdıqda mənzərə daha aydın görünür. REPowerEU proqramı çərçivəsində Avropa İttifaqı Rusiya enerji daşıyıcılarından asılılığı azaltmağı və aşağı karbonlu energetikaya keçidi sürətləndirməyi hədəfləyib. 2023-cü ildə Aİ-nin enerji balansında qazın payı təxminən 20 faiz olub və qaz kömürdən imtina mərhələsində keçid yanacağı kimi qiymətləndirilir. Serbiyada yeni qaz generasiyası kömür güclərinin bir hissəsini əvəz etməyə, emissiyaları azaltmağa və enerji sisteminin çevikliyini artırmağa imkan verəcək.
Burada əsas sual ortaya çıxır: Azərbaycan artıq xammal təchizatçısı rolunu aşaraq enerji operatoruna çevrilirmi? Faktiki olaraq, bəli. Bakı hasilat və tranzitlə kifayətlənmir. O, emal, generasiya və Avropa ərazisində aktivlərin investisiya idarəçiliyində iştirak etməyə başlayır. Bu isə inteqrasiyanın tamamilə yeni mərhələsidir.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, 2024-cü ildə qlobal enerji investisiyaları 2,8 trilyon dolları keçib, bunun 1,7 trilyon dollardan çoxu təmiz energetikaya yönəlib. Belə bir mühitdə karbohidrogen ixracını istehlakçı ölkələrdə infrastruktur yatırımları ilə birləşdirə bilən dövlətlər əlavə təsir rıçaqları qazanır. Təxminən 2,6 trilyon kubmetr sübut olunmuş qaz ehtiyatına malik Azərbaycan bu resursu artıq təkcə mal kimi deyil, strateji proyeksiya aləti kimi istifadə edir.
Siyasi ölçü də az əhəmiyyət daşımır. Serbiya və Azərbaycan ərazi bütövlüyü məsələsində oxşar mövqelərə malikdir. Belqrad üçün bu, Kosovo məsələsidir. Bakı üçün isə Cənubi Qafqazda postmünaqişə arxitekturasıdır. BMT-dən Qoşulmama Hərəkatına qədər müxtəlif platformalarda qarşılıqlı dəstək artıq diplomatik reciprocitenin bir hissəsinə çevrilib.
Bu fonda Strateji Tərəfdaşlıq Şurasının yaradılması institusional məna daşıyır. Bu, birdəfəlik görüş yox, daimi koordinasiya mexanizmidir. Azərbaycan hökumətinin demək olar ki, yarısının Belqrada səfər etməsi göstərir ki, söhbət sistemli yanaşmadan gedir. İqtisadiyyat, energetika, nəqliyyat, hərbi-texniki əməkdaşlıq, investisiyalar - bütün istiqamətlər danışıqlar masasındadır.
Hərbi-texniki ölçü xüsusilə diqqətəlayiqdir. Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun məlumatına görə, 2023-cü ildə qlobal hərbi xərclər rekord həddə - 2,44 trilyon dollara çatıb. Orta miqyaslı dövlətlər təhlükəsizlik sahəsində daha çox muxtariyyətə can atır. Texnologiya mübadiləsi, birgə layihələr, müdafiə sektorunun modernləşdirilməsi sərt blok çərçivələrindən kənarda müdafiə ekosistemlərinin formalaşdırılması məntiqinə uyğundur.
Nəhayət, nəqliyyat ölçüsü. 2026-cı ildə Bakı-Belqrad birbaşa aviareysinin açılması təkcə turist rahatlığı deyil. Bu, məkanın logistika baxımından "tikilməsi" deməkdir. Pandemiya və geosiyasi böhranlardan sonra yenidən qurulan qlobal təchizat zəncirləri fonunda yeni marşrutlar infrastruktur arteriyalarına çevrilir.
Beləliklə, 15 fevral səfəri protokol xronikası deyil. Bu, Xəzərlə Balkanlar arasında yeni konfiqurasiyanın formalaşmasının epizodudur. Sual ondan ibarətdir ki, bu ox situativ tərəfdaşlıq kimi qalacaq, yoxsa davamlı geo-iqtisadi dəhlizə çevriləcək. Cavab tərəflərin elan olunan layihələri vaxtında reallaşdırmaq, maliyyəni təmin etmək və onları daha geniş Avropa arxitekturasına inteqrasiya etmək bacarığından asılı olacaq.
Bakı-Belqrad oxunu təcrid olunmuş hadisə kimi yox, Avropanın periferiyasında gedən daha geniş transformasiyanın elementi kimi dəyərləndirmək lazımdır. Avropa İttifaqı strateji subyektlik böhranı yaşayır. Bir tərəfdə 2050-ci ilə qədər iqlim neytrallığı hədəfi, digər tərəfdə 2022-ci ildən sonra üzə çıxan enerji həssaslığı. Rusiya qazının Aİ idxalındakı payı 2021-ci ildəki təxminən 40 faizdən 2024-cü ildə 10 faizdən aşağı səviyyəyə düşsə də, həcmlərin əvəzlənməsi problemi qalır. ABŞ və Qətərdən mayeləşdirilmiş təbii qaz müəyyən boşluğu doldursa da, qiymət volatilliyi və infrastruktur məhdudiyyətləri davam edir.
Belə bir mənzərədə Azərbaycanın rolu obyektiv şəkildə artır. Cənub Qaz Dəhlizi son on ildə Avropada istismara verilmiş yeganə yeni boru kəməri marşrutudur. Layihə gücü 16 milyard kubmetrdir, bunun 10 milyardı Avropa üçün nəzərdə tutulub. Əlavə investisiyalar hesabına 31 milyard kubmetrə qədər genişlənmə texniki baxımdan mümkündür. Avropa Komissiyası bu genişlənmə üçün bir neçə milyard avro həcmində investisiya potensialını qiymətləndirir.
Proses aydındır: Xəzərdən Dunaya uzanan xətt artıq xəritədə deyil, real siyasətdə formalaşır. Və bu xəttin taleyi yaxın illərdə Avropanın enerji və təhlükəsizlik arxitekturasının konturlarını müəyyən edə bilər.
Lakin qaz tədarükü bu oyunun yalnız birinci mərhələsidir. İkinci mərhələ isə enerji generasiyası və paylanmasında birbaşa iştirakdır. Serbiyada 500 MVt gücündə elektrik stansiyasının tikintisi Azərbaycanın Avropanın enerji balansında faktiki iştirakını rəsmiləşdirir. Müqayisə üçün deyək ki, 500 MVt güc istehlak strukturundan asılı olaraq təxminən 700-800 min təsərrüfatı elektrik enerjisi ilə təmin edə bilər. Bu artıq simvolik tərəfdaşlıq deyil, ölkənin daxili bazarına real təsir imkanları deməkdir.
Maliyyə ölçüsünü də xüsusi vurğulamaq lazımdır. Serbiya Milli Bankının məlumatına görə, 2023-cü ildə ölkəyə birbaşa xarici investisiyaların ümumi həcmi təxminən 4,5 milyard avro təşkil edib. Azərbaycan kapitalının iştirakı ilə həyata keçirilən iri enerji layihəsi avtomatik olaraq sistemformalaşdırıcı yatırımlar kateqoriyasına daxil olur. Bu miqyasda investisiyalar yalnız yüksək siyasi etimad və uzunmüddətli təminatlar şəraitində qoyulur.
Geo-iqtisadi baxımdan Bakı aktivlərin şaxələndirilməsi strategiyasını davam etdirir. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti artıq Türkiyə, İsveçrə, Rumıniya və digər ölkələrdə aktivlərə malikdir. Balkan istiqamətində genişlənmə Qara dəniz, Mərkəzi Avropa və Aralıq dənizi marşrutlarını birləşdirən xətt üzrə mövqelərin möhkəmləndirilməsi deməkdir. Bu addım Çin, Mərkəzi Asiya, Xəzər, Cənubi Qafqaz və Avropanı birləşdirən Orta Dəhliz konsepsiyasına tam uyğundur. 2023-cü ildə bu marşrut üzrə yükdaşımaların həcmi 2,7 milyon tonu ötüb və bu göstərici 2021-ci illə müqayisədə iki dəfədən çox artım deməkdir. İnfrastruktur modernləşdirildiyi təqdirdə potensial on milyonlarla tona qədər qiymətləndirilir.
Açıq sual budur: Belqrad vektoru Azərbaycanın ənənəvi regional çərçivədən çıxmaq cəhdidirmi? Cavab aydındır. Azərbaycan çoxdan yalnız Cənubi Qafqaz miqyasında düşünmür. Onun enerji diplomatiyası İtaliya, Macarıstan, Rumıniya, Bolqarıstan, Türkiyə istiqamətlərini əhatə edir. Balkanlar bu xəttin məntiqi davamıdır.
Siyasi konfiqurasiyada da maraqlı məqam var. Avropa İttifaqına üzv olmayan, lakin üzvlük danışıqları aparan Serbiya manevr imkanını qoruyur. Bu isə Bakıya əlavə elastiklik verir. Tərəfdaşlıq sərt fövqəlmilli məhdudiyyətlər olmadan qurulur, amma eyni zamanda Avropa bazarına çıxış qorunur. Bu modeli şərti olaraq periferik inteqrasiya strategiyası adlandırmaq olar. Əməkdaşlıq ittifaq və qeyri-ittifaq məkanlarının kəsişməsində formalaşır.
Müdafiə komponenti ayrıca diqqət tələb edir. 2023-cü ildə Serbiyanın hərbi xərcləri təxminən 1,6 milyard dollar olub ki, bu da ÜDM-in 2,3 faizi deməkdir. Əhalisi 7 milyondan az olan ölkə üçün bu, kifayət qədər ciddi göstəricidir. Silahlı qüvvələrin modernləşdirilməsi, idarəetmənin rəqəmsallaşdırılması, pilotsuz sistemlərin inkişafı sahəsində təcrübə mübadiləsi əlavə əməkdaşlıq qatını formalaşdıra bilər. NATO ölkələrinin müdafiə büdcələri 1,2 trilyon dolları aşdığı bir dövrdə sərt alyanslardan kənarda qalan dövlətlər texnoloji muxtariyyətə can atır.
Eyni zamanda, hiperbolaya yol vermək düzgün olmaz. Söhbət hərbi blokun yaradılmasından getmir. Məntiq suveren məsuliyyət prinsipi əsasında qarşılıqlı müdafiə imkanlarının gücləndirilməsidir.
Səfərin mədəni simvolizmi də diqqətdən yayınmamalıdır. Tarixi abidələrin ziyarəti, kollektiv yaddaşa hörmət nümayişi, dostluq münasibətlərinə vurğu beynəlxalq siyasətdə yumşaq gücün rolunu təsdiqləyir. Sərt layihələrin davamlılığı çox vaxt məhz belə jestlərin yaratdığı etimad mühitindən asılı olur. Etibar birdən-birə yaranmır, ardıcıl siqnalların nəticəsində formalaşır.
Və yenə əsas sual açıq qalır: Bakı-Belqrad oxu Avropanın yeni konfiqurasiyasında struktur elementə çevriləcəkmi, yoxsa praqmatik ikitərəfli format kimi qalacaq?
Cavab üç faktordan asılıdır.
Birinci faktor enerji layihələrinin vaxtında reallaşdırılmasıdır. Gecikmələr etimadı zədələyər. Elektrik stansiyasının uğurla istismara verilməsi isə presedent yaradacaq.
İkinci faktor nəqliyyat və investisiya əməkdaşlığının genişlənməsidir. Enerjidən sonra birgə infrastruktur təşəbbüsləri gələcəksə, sinerji effekti güclənəcək.
Üçüncü faktor xarici mühitdir. Geosiyasi qarşıdurmanın kəskinləşməsi manevr imkanlarını daralda bilər. Əksinə, nisbi sabitlik əməkdaşlığın institusionallaşmasına şərait yaradar.
Qlobal siyasətdə təsadüfi alyanslar olmur. Maraqlar olur. Resurslar olur. Strateji baxış olur. 15 fevralda Belqradda bu üç element üst-üstə düşdü.
Səfərə beynəlxalq sistemin transformasiyası prizmasından baxdıqda aydın görünür ki, bu, sadəcə iki ölkənin yaxınlaşması deyil, regional balansın yeni modelinin sınağıdır. Avropa strateji yenidən düşünmə mərhələsinə qədəm qoyub. Avrozonanın bir sıra ölkələrində iqtisadi durğunluq, 2022-2024-cü illərin inflyasiya dalğaları, enerji turbulensiyası, müdafiə xərclərinin artımı ümumi gərginlik fonu yaradır. 2023-cü ildə Aİ ölkələrinin ümumi dövlət borcu ÜDM-in 80 faizini keçib, bəzi ölkələrdə isə 100 faizdən yuxarı qalxıb. Belə şəraitdə uzunmüddətli investisiyalar üçün resurs məhdudlaşır, struktur islahatlara siyasi iradə isə çox vaxt bürokratik mexanizmlərin içində ərir.
Məhz buna görə periferiyada formalaşan yeni əməkdaşlıq oxları xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Xəzərdən Dunaya uzanan xətt təkcə enerji marşrutu deyil. Bu, yeni geoiqtisadi konfiqurasiyanın konturudur. Və həmin konturun nə dərəcədə dayanıqlı olacağını qarşıdakı illər göstərəcək.
Bu mənzərədə Azərbaycanın fəal xarici iqtisadi ekspansiyası Avropadakı inertliyə sanki kontrapunkt kimi görünür. Əhalisi təxminən 10 milyon olan ölkə sabit makroiqtisadi profil nümayiş etdirir. Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatına görə, 2023-cü ildə Azərbaycanın cari əməliyyatlar hesabının profisiti ÜDM-in 20 faizini ötüb. Dövlət borcu ÜDM-in 25 faizindən aşağı səviyyədə saxlanılır. Bu göstərici bir çox Avropa iqtisadiyyatının yalnız arzulaya biləcəyi həddir. Valyuta ehtiyatları və Dövlət Neft Fondunun aktivləri birlikdə 60 milyard dollardan çoxdur. Bu isə xarici investisiyalar üçün ciddi resurs yastığı yaradır.
Ancaq məsələ təkcə resursda deyil. Söhbət strateji mövqelənmədən gedir. Azərbaycan ardıcıl şəkildə çoxvektorlu model qurur. Bir tərəfdə Avropa İttifaqı ilə enerji tərəfdaşlığı, digər tərəfdə isə Orta Dəhliz layihəsində aktiv iştirak. Rusiya üzərindən keçən şimal marşrutlarının yüklənməsi fonunda bu dəhliz yeni aktuallıq qazanır. Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının qiymətləndirməsinə görə, infrastrukturun modernləşdirilməsi Çindən Avropaya yük çatdırılma müddətini 12-15 günə qədər azalda bilər. Logistik sarsıntılar dövründə bu, açıq rəqabət üstünlüyüdür.
Bu kontekstdə Serbiya sadəcə qaz alan ölkə deyil. O, Balkan düyününə giriş nöqtəsidir. Balkanlar uzun illər Avropa siyasətinin periferiyası kimi qəbul edilib. Halbuki burada Avropa İttifaqının, Türkiyənin, Rusiyanın, Çinin, eləcə də Körfəz ölkələrinin maraqları toqquşur. Son on ildə Çinin Bir kəmər, bir yol təşəbbüsü çərçivəsində Serbiyada infrastruktur investisiyaları 10 milyard dolları keçib. Avropa İttifaqı isə əsas qrant və kredit donoru olaraq qalır. Bu çoxqatlı mühitdə Azərbaycan ideoloji yüklənmədən uzaq, enerji və investisiya tərəfdaşı kimi öz nişini dəqiq tutur.
Siyasi ritorikaya diqqət yetirmək kifayətdir. Aleksandr Vuçiç açıq şəkildə bildirəndə ki, dövlət maraqlarının qorunması məsələsində İlham Əliyevdən öyrənir, bu, sadəcə diplomatik kompliment deyil. Bu, sərt suverenliklə praqmatik iqtisadi inteqrasiyanı birləşdirən modelə verilən qiymətdir. Müasir dünyada demokratiya anlayışı tez-tez siyasi təzyiq alətinə çevrildiyi halda, bir çox dövlətlər funksional effektivliyə üstünlük verir. Kim iqtisadi artımı təmin edir. Kim məşğulluq yaradır. Kim enerji sabitliyini qoruyur. Sual praqmatik səslənir, bəzən hətta soyuq. Amma rejimlərin dayanıqlığını məhz bu faktorlar müəyyən edir.
Serbiyada 500 MVt gücündə qaz elektrik stansiyası bu praqmatizmin lakmus kağızına çevrilə bilər. Avropa İttifaqı dekarbonizasiyanı sürətləndirir və kömür generasiyasından mərhələli şəkildə imtina edir. Qaz isə keçid yanacağı olaraq qalır. Elektrik enerjisi istehsalında kömürün payı 60 faizdən yuxarı olan Serbiya üçün modernləşmə qaçılmazdır. Yeni qaz stansiyası karbon emissiyalarını azaltmağa, sistemin çevikliyini artırmağa və bərpaolunan mənbələrin inteqrasiyasını asanlaşdırmağa imkan verəcək. Bu, artıq sırf kommersiya layihəsi deyil, ekoloji transformasiyanın elementidir.
Nəqliyyat aspekti də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. 2026-cı il üçün planlaşdırılan Bakı-Belqrad birbaşa aviareysi əlaqələrin institusionallaşmasının simvolu olacaq. Amma simvolun arxasında konkret logistika dayanır. Sərnişin axınının, biznes təmaslarının, turizm mübadiləsinin artması iqtisadi multiplikator effekti yaradır. Ümumdünya Turizm Təşkilatının məlumatına görə, hər bir milyon turist 1,5 milyard dollara qədər əlavə iqtisadi aktivlik formalaşdıra bilər. Hətta orta səviyyəli artım belə xidmət sektorunu hərəkətə gətirə bilər.
Bununla belə, əsas sual strateji olaraq qalır. Xəzər-Balkan bağlaması Avropa periferiyasının arxitekturasını dəyişə bilərmi. Cavab birmənalı deyil. Avropa siyasəti institusional yenidən düşünmə mərhələsindədir. Genişlənmə prosesi ləngiyir. Prosedurlar mürəkkəbləşir. Qərarlar yavaş qəbul olunur. Eyni zamanda orta ölçülü dövlətlər sərt çərçivələrdən kənarda daha çevik əməkdaşlıq formatları axtarır.
Məhz burada paralel inteqrasiya fenomeni meydana çıxır. Formal üzvlük yolu ilə yox, infrastruktur, investisiya, enerji, müdafiə layihələri vasitəsilə. Gurultulu bəyanatlarsız. İdeoloji şərtləndirmə olmadan. Konkret meqavatlar, kubmetrlər, boru kəmərlərinin kilometrləri və aviareyslər üzərindən.
Təbii ki, risklər qalır. Qaz qiymətlərinin volatilliyi, geosiyasi dalğalanmalar, iri oyunçuların təzyiqi trayektoriyanı dəyişə bilər. Amma strateji alyanslar heç vaxt steril mühitdə qurulmur. Onlar məhz qeyri-müəyyənlik dövrlərində formalaşır.
Və əsas tezis budur. Belqrada səfər təkcə ikitərəfli etimadı nümayiş etdirmədi. O, başqa strategiyaların obyekti olmaq istəməyən dövlətlər arasında yeni qarşılıqlı fəaliyyət məntiqinin formalaşdığını göstərdi. Subyekt olmaq iddiası irəli sürüldü. Bu iddia ambisiyalıdır. Risklidir. Amma zamanın ruhuna uyğundur.
Beynəlxalq münasibətlər tarixində uğur qazananlar coğrafiyanı strategiyaya çevirə bilənlər olub. Azərbaycan və Serbiya da hərəsi öz imkanları çərçivəsində bunu etməyə çalışır. Məsələ nəticənin miqyasındadır. Bakı-Belqrad oxu yeni Avrasiya arxitekturasının dayanıqlı elementi olacaqmı, yoxsa daha böyük proseslərin fonunda epizod kimi qalacaqmı.
Cavab bəyanatlarda deyil, rəqəmlərdə olacaq. İstehsal edilən meqavatlarda. Yatırılan milyardlarda. Çatdırılan kubmetrlərdə. Açılan marşrutların kilometrlərində. Siyasət simvolları sevir. Amma tarixi rəqəmlər yazır.
Milli.Az