2026-cı ilin yanvar ayının sonunda Aralıq dənizinin mərkəzi hissəsində baş verən hadisə miqrasiya ilə bağlı növbəti faciəvi epizod çərçivəsindən xeyli kənara çıxır. Üç sutka ərzində Tunisdən Avropa İttifaqının cənub sərhədləri istiqamətində yola düşən azı səkkiz miqrant qayığı izsiz yoxa çıxdı. Rəsmi məlumatlara görə, 380 nəfərin həlak olduğu təsdiqlənib. Lakin humanitar təşkilatların, o cümlədən Mediterranea Saving Humans və Save the Children-in topladığı məlumatlar qurbanların sayının xeyli çox ola biləcəyini göstərir. Ehtimallara əsasən, dənizə çıxan qayıqların sayı on yeddiyə çata bilərdi və real, tammiqyaslı axtarış-xilasetmə əməliyyatlarının aparılmaması fonunda ölənlərin sayı yeddi yüzdən bir neçə min nəfərə qədər arta bilər.
Bu hadisənin əsas xüsusiyyəti insanların təhlükəli dəniz keçidi zamanı həlak olması deyil. Aralıq dənizində bu cür faciələr 2010-cu illərin əvvəllərindən bəri mütəmadi baş verir. Əsas məsələ institusional reaksiyanın, daha doğrusu, onun demək olar ki, tam yoxluğudur. Axtarış-xilasetmə əməliyyatları ya ümumiyyətlə aparılmayıb, ya da pərakəndə və formal xarakter daşıyıb. İtaliya və Malta hakimiyyət orqanları geniş və məzmunlu rəsmi açıqlamalar verməyib, texniki şərhlərlə kifayətləniblər. Avropa institutları fövqəladə iclaslar çağırmayıb, faciə isə Aİ-nin əsas siyasi və media gündəmində demək olar ki, əksini tapmayıb.
Bu epizod baş verənləri əlverişsiz hava şəraiti ilə izah olunan təsadüfi bədbəxt hadisələr silsiləsi kimi deyil, daha dərin və sistemli bir prosesin təzahürü kimi dəyərləndirməyə əsas verir. Söhbət müasir beynəlxalq nizamın humanitar məntiqinin transformasiyasından və siyasi faydalılıq çərçivəsindən kənarda qalan insan həyatının qorunması praktikasının deqradasiyasından gedir.
Faciənin faktiki mənzərəsi və təsdiqlənən parametrlər
Mediterranea Saving Humans təşkilatının məlumatına görə, 27-30 yanvar 2026-cı il tarixlərində Tunisin sahilyanı bölgələrindən hər birində 45-55 nəfər olan azı səkkiz qayıq dənizə çıxıb. Onların hamısı Avropa axtarış-xilasetmə xidmətlərinin məsuliyyət zonasına düşən ərazidə itkin düşüb. Həmin günlərdə "Harri" fırtınasının təsiri ilə dalğaların hündürlüyü yeddi metrə çatıb, lakin meteoroloji şərait əvvəlcədən qeydə alınmışdı və gözlənilməz təbii fəlakət xarakteri daşımırdı.
Malta sularına yaxın ərazidə ticarət gəmiləri tərəfindən tapılan sağ qalanlar dövlət strukturları tərəfindən hər hansı yardımın göstərilmədiyini bildiriblər. Xilas edilənlərdən biri açıq dənizdə 24 saatdan çox vaxt keçirib və 47 nəfərlik qrupdan yeganə sağ qalan şəxs olub. Oxşar məlumatlar Tunisdə tibbi personal tərəfindən də təsdiqlənib, onların ailə üzvləri keçid zamanı həlak olublar.
Malta hakimiyyəti onlarla meyitin sudan çıxarıldığını rəsmi şəkildə təsdiqləsə də, axtarışların real miqyası və niyə məhdud aparıldığı barədə açıqlama verməyib. Save the Children-in məlumatına görə, sərnişinlərin əhəmiyyətli hissəsini azyaşlılar təşkil edib ki, bu da baş verənlərə beynəlxalq humanitar və dəniz hüququ baxımından əlavə ağırlıq verir.
Son on iki ay ərzində humanitar təşkilatların qiymətləndirmələrinə əsasən, Aralıq dənizində təxminən 33 300 nəfər həlak olub. Bu rəqəm Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatının əvvəlki illər üzrə məlumatları ilə üst-üstə düşür və insanların dənizdə xilas edilməsi ilə bağlı formal beynəlxalq öhdəliklərin mövcudluğuna baxmayaraq, Aralıq dənizi marşrutlarında ölüm hallarının sistemli xarakter daşıdığını təsdiqləyir.
Normativ kontekst: artıq icra olunmayan öhdəliklər
Beynəlxalq hüquq baxımından vəziyyət birmənalıdır. 1982-ci il BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyası, Dənizdə İnsan Həyatının Mühafizəsi haqqında Beynəlxalq Konvensiya və Dənizdə Axtarış və Xilasetmə Konvensiyası sahilyanı dövlətlərin vətəndaşlığından, statusundan və dənizdə olma səbəblərindən asılı olmayaraq, təhlükə ilə üzləşən bütün şəxslərə yardım göstərmək öhdəliyini açıq şəkildə müəyyən edir.
Avropa İttifaqı da öz normativ bazasında insan həyatının qorunmasını fundamental dəyər kimi dəfələrlə təsdiqləyib. Lakin 2010-cu illərin ortalarından etibarən hüquqi öhdəliklərin siyasi və inzibati interpretasiyalarla əvəzlənməsi tendensiyası açıq şəkildə müşahidə olunur. Bu yanaşmada prioritet insanların xilas edilməsi deyil, miqrasiya axınlarının qarşısının alınması olur.
Bu kontekstdə aktiv axtarış-xilasetmə əməliyyatlarından imtina faktiki olaraq dolayı yolla çəkindirmə siyasətinin qeyri-rəsmi institusionallaşdırılması deməkdir. Bu modeldə ölüm riski miqrasiyanın idarə olunması üçün hesablanmış mexanizmin bir hissəsinə çevrilir. Hüquqi baxımdan bu praktika beynəlxalq hüquqla açıq ziddiyyət təşkil edir, lakin siyasi məsuliyyət milli hökumətlərlə fövqəlmilli strukturlar arasında sistemli şəkildə parçalanır və itib gedir.
Siyasi humanizmdən idarə olunan mərhəmətə
Baş verənləri anlamaq üçün XX əsrin ikinci yarısı və XXI əsrin əvvəllərində beynəlxalq münasibətlərdə humanitar məntiqin təkamülünə nəzər salmaq vacibdir. 1960-1970-ci illərdə siyasi humanizm modeli üstünlük təşkil edirdi. Bu model çərçivəsində məzlumların müdafiəsi ədalətsiz strukturların dəyişdirilməsində aktiv iştirak kimi qəbul olunurdu. Burada həmrəylik, birbaşa cəlb olunma və siyasi risklərin qəbul edilməsi əsas idi.
1980-ci illərin sonlarından etibarən bu model yerini insan hüquqları paradigmasına verdi, lakin onun depolitizasiya olunmuş, humanitar variantında. Diqqət bərabərsizlik və zorakılığın struktur səbəblərinin aradan qaldırılmasından onların nəticələrinin yumşaldılmasına yönəldi. Mübarizəyə dəstək humanitar böhranların idarə olunması ilə əvəz olundu, siyasi məsuliyyət isə mənəvi empatiya ilə.
Bu prosesdə böhranların özü də konkret siyasi qərarların və beynəlxalq asimmetriyaların nəticəsi kimi deyil, texnokratik idarəetmə tələb edən təbii fəlakətlər kimi təqdim olunmağa başladı.
Üçüncü mərhələnin başlanğıcı: humanitar modelin belə eroziyası
2026-cı ilin yanvar ayının sonundakı hadisələr üçüncü mərhələyə keçidi göstərir. Artıq hətta humanitar paradiqmanın özü də sökülür. Əvvəllər miqrantların ölümü heç olmasa təəssüf ritorikası və simvolik jestlərlə müşayiət olunurdusa, indi bu reaksiya səviyyəsi də yoxa çıxır. Faciə izah tələb etmir, fövqəladə siyasi prosedurlar doğurmur və ictimai müzakirə predmetinə çevrilmir.
Bu keyfiyyət dəyişikliyi beynəlxalq praktikada soyuq antihumanizmin yeni norma kimi formalaşdığını göstərir. Bu məntiqdə siyasi baxımdan əhəmiyyətli kateqoriyalardan kənarda qalan insan həyatı artıq qorunmalı dəyər deyil, statistik göstərici kimi qəbul olunur.
Məhz bu sürüşmə, konkret hava şəraiti yox, əsas strateji təhlükədir. Söhbət müharibədən sonrakı beynəlxalq nizamın üzərində qurulduğu fundamental normaların aşınmasından və humanitar hüququn tədricən icra mexanizmi olmayan deklarativ alətə çevrilməsindən gedir.
Nəzarətin eksternalizasiyası əsas prinsip kimi
2010-cu illərin ortalarından etibarən Avropa İttifaqının miqrasiya siyasəti ardıcıl şəkildə axınların idarə olunması modelindən onların Aİ ərazisindən kənarda qarşısının alınması rejiminə transformasiya olunmağa başladı. Bu transformasiyanın əsas dayağı miqrasiya nəzarətinin eksternalizasiyası oldu, yəni miqrantların saxlanılması, filtrasiyası və bloklanması funksiyalarının üçüncü dövlətlərə ötürülməsi.
2016-cı ilin martında Aİ ilə Türkiyə arasında imzalanmış saziş institusional presedent rolunu oynadı. Bu razılaşma maliyyə yardımı və siyasi güzəştlər müqabilində miqrantların faktiki olaraq Avropa məkanından kənarda saxlanılması praktikasını legitimləşdirdi. Sonrakı illərdə oxşar mexanizmlər Liviya, Tunis, Mərakeş və Sahel regionunun bir sıra ölkələri ilə münasibətlərdə tətbiq olundu.
2024-2025-ci illərə doğru eksternalizasiya yardımçı alət olmaqdan çıxaraq Aİ-nin miqrasiya rejiminin özəyinə çevrildi. Miqrasiya marşrutlarına nəzarət hüquqi məsuliyyətin zəif olduğu, institusional nəzarətin məhdud qaldığı və beynəlxalq monitorinq imkanlarının son dərəcə daraldığı zonalara daşındı.
Bu şəraitdə Aralıq dənizi xilasetmə məkanı olmaqdan çıxaraq bufer zonaya çevrildi. Burada insanların həlak olması faktiki olaraq çəkindirmə siyasətinin qəbul edilən yan xərci kimi dəyərləndirilir.
Axtarış-xilasetmə infrastrukturunun sökülməsi
2014-cü ilə qədər Aralıq dənizində dövlətlər tərəfindən həyata keçirilən genişmiqyaslı axtarış-xilasetmə missiyaları mövcud idi. 2013-cü ildə Lampedusa adası yaxınlığında baş verən faciədən sonra İtaliya tərəfindən başladılan Mare Nostrum əməliyyatı cəmi bir il ərzində 150 mindən çox insanın həyatını xilas etməyə imkan verdi. Lakin artıq 2014-cü ildə bu əməliyyat yüksək maliyyət və guya qeyri-qanuni miqrasiyanı stimullaşdırması bəhanəsi ilə dayandırıldı.
Onun yerini alan Triton və Sophia əməliyyatları xeyli məhdud mandatlara malik idi və əsasən sərhədlərin qorunmasına və qaçaqmalçılıqla mübarizəyə fokuslanmışdı, insanların xilas edilməsi isə ikinci plana keçmişdi. 2020-ci illərin əvvəllərinə doğru aktiv xilasetmə funksiyası böyük ölçüdə qeyri-dövlət humanitar təşkilatlarının üzərinə düşdü və onlar eyni zamanda hüquqi və inzibati təzyiqlərin hədəfinə çevrildilər.
2025-ci ilə gəldikdə isə bu təşkilatların əksəriyyəti ya regiondan sıxışdırılıb çıxarıldı, ya da daimi qadağalar, gəmilərin saxlanılması və cinayət araşdırmaları şəraitində fəaliyyət göstərməyə məcbur oldu. Nəticədə yaranmış boşluq dövlət strukturları tərəfindən sistemli şəkildə doldurulmadı.
2026-cı ilin yanvar faciəsi məhz bu sökülmənin birbaşa nəticəsi oldu. Genişmiqyaslı xilasetmə infrastrukturunun olmaması, qabaqlayıcı əməliyyatlardan imtina və məsuliyyətin minimuma endirilməsi yüzlərlə insanın ölümü fonunda avtomatik reaksiya mexanizmlərinin işə düşmədiyi bir vəziyyət yaratdı.
Bigənəliyin siyasi iqtisadiyyatı
Aktiv xilasetmədən imtina təkcə mənəvi və ya hüquqi məsələ deyil. Bu yanaşma müasir Avropa İttifaqının siyasi-iqtisadi məntiqinə dərindən inteqrasiya olunub. Daxili siyasi hesablamalar baxımından xilas edilən hər bir miqrant avtomatik olaraq resursların bölüşdürülməsi obyektinə, daxili siyasi mübahisələrin mövzusuna və radikal partiyalara dəstəyin artması faktoruna çevrilir.
Beləliklə, xilasetmənin qarşısının alınması onun təşkilindən funksional baxımdan daha sərfəli görünür. Ərazi sularından kənarda baş verən ölümlər dərhal elektorat itkisi yaratmır, yerləşdirmə, inteqrasiya və maliyyələşdirmə tələb etmir və ən əsası, seçicilərin böyük əksəriyyətinin diqqət dairəsinə düşmür.
Nəticədə idarə olunan müdaxiləsizlik modeli formalaşır. Bu modeldə humanitar ritorikaya formal sadiqlik praktik hərəkətsizliklə yanaşı mövcuddur. Tunisin sahilləri yaxınlığında qayıqların yoxa çıxmasına verilən reaksiya məhz bu modelin bariz təzahürü oldu.
Beynəlxalq paralellər və müqayisəli nümunələr
Mərkəzi Amerika və ABŞ sərhədi. Oxşar proseslər Avropadan kənarda da müşahidə olunur. 2022-2025-ci illərdə ABŞ-Meksika sərhədində, xüsusilə Arizona və Texasın səhralıq ərazilərindən keçən miqrantlar arasında rekord səviyyədə ölüm halları qeydə alınıb. Amerika hüquq-müdafiə təşkilatlarının məlumatına görə, üç il ərzində həlak olanların sayı 1700 nəfəri keçib.
Avropa nümunəsində olduğu kimi, burada da əsas faktor miqrasiya marşrutlarının şüurlu şəkildə daha təhlükəli zonalara yönəldilməsi olub. Nisbətən təhlükəsiz keçidlərdə nəzarətin gücləndirilməsi ölüm hallarının artmasına gətirib çıxarıb və bu, faktiki olaraq çəkindirmə siyasətinin hesablanmış modelinə daxil edilib.
Avstraliyanın ofşor modeli. Avstraliyanın miqrantları Nauru və Manus adalarındakı ofşor mərkəzlərdə yerləşdirmə təcrübəsi institusional anti-humanizmin daha bir nümunəsidir. Hüquqi prosedurların formal icrasına baxmayaraq, saxlanma şəraiti, perspektivlərin olmaması və sistemli psixoloji təzyiq çoxsaylı intihar hallarına və ağır psixi pozuntulara səbəb olub.
Beynəlxalq nəzarət mexanizmləri vəziyyəti dəyişməkdə aciz qalıb, çünki model suveren qərarlar çərçivəsində qurulub və sərt siyasi ritorika ilə müşayiət olunub.
Bütün bu hallarda vahid bir pattern aydın görünür. Dövlətlər insan hüquqlarına formal sadiqliyi qoruyur, eyni zamanda bu hüquqların real həyata keçirilməsini demək olar ki, mümkünsüz edən şərait yaradır. Humanitar hüquq ləğv edilmir, lakin operativ məzmundan məhrum edilir.
Universalizmdən həyatların iyerarxiyasına
Müasir beynəlxalq sistem insan dəyərinin universalist anlayışından getdikcə daha açıq şəkildə uzaqlaşır. Onun yerində həyatın qorunma səviyyəsinin siyasi, iqtisadi və mədəni əhəmiyyətlə müəyyən olunduğu iyerarxik model formalaşır.
İnkişaf etmiş dövlətlərin vətəndaşlarının həyatı maksimal müdafiə obyektidir. Qlobal sistemin periferiyasından olan, köçkün, yoxsul və siyasi təmsilçiliyi olmayan insanların həyatı isə tədricən şərtsiz dəyər kateqoriyasından çıxarılır.
Məhz bu kontekstdə ilkin mətndə işlədilən ölüm düşərgəsi metaforası analitik məna kəsb edir. Burada söhbət birbaşa zorakılıqdan deyil, hüquqların icrasının məzmunsuz, formal prosedura çevrildiyi bir sistemdən gedir.
Humanitar rejimin deqradasiyasının strateji nəticələri
Aralıq dənizində miqrantların kütləvi şəkildə həlak olması təkcə humanitar faciə deyil, eyni zamanda strateji destabilizasiya faktorudur. Qlobal təhlükəsizlik arxitekturası dövlətlərin davranışlarının proqnozlaşdırıla bilməsi və onların fundamental normativ öhdəliklərə əməl etməsi fərziyyəsinə əsaslanır. İnsanların xilas edilməsi kimi baza normalar heç bir nəticə olmadan icra edilmədikdə, bu, digər öhdəliklərin də aşınması üçün təhlükəli presedent yaradır.
Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsi baxımından bu cür proseslər institusional mexanizmlərə olan etimadı sarsıdır, güc və tranzaksion yanaşmaların rolunu gücləndirir. Sistem periferiyasında yerləşən dövlətlərə açıq mesaj ötürülür ki, universal normalar praktikada universal deyil və seçmə şəkildə tətbiq olunur. Bu isə əməkdaşlıq stimullarını zəiflədir, konflikt potensialını artırır və asimmetrik müqavimət formalarının yayılmasına zəmin yaradır.
Aralıq dənizindən keçən miqrasiya marşrutları xroniki qeyri-sabitlik məkanına çevrilir. Burada dövlətlərin maraqları, transmilli cinayət şəbəkələri və qeyri-dövlət aktorları toqquşur. Aktiv humanitar mövcudluqdan imtina sonuncuların mövqelərini gücləndirir və dövlətlərin proseslərə uzunmüddətli nəzarət imkanlarını zəiflədir.
Tarixi təcrübə göstərir ki, ədalətsizlik və cəzasızlıq hissi ilə müşayiət olunan kütləvi humanitar fəlakətlər tez-tez radikallaşma üçün münbit zəminə çevrilib. Yaxınlarını itirmiş insanlar, hüquqi müdafiə mexanizmlərinin olmaması və inkişaf etmiş dövlətlərin nümayişkaranə laqeydliyi kollektiv travma narrativlərini formalaşdırır.
Şimali Afrika və Sahel regionları üçün bu, əlavə risklər yaradır. İqtisadi perspektivlərdən məhrum olan və Avropa sahillərində həmvətənlərinin ölümünü seyr edən gənclər Qərbi ikiüzlülük və ikili standartların mənbəyi kimi təqdim edən ekstremist ritorikaya daha həssas olurlar.
Beləliklə, miqrasiyanın qısamüddətli səmərəlilik naminə cilovlanması uzunmüddətli təhlükəsizlik xərclərinə çevrilir. Humanitar böhranlara müdaxilə etməmək təzyiqi azaltmır, sadəcə onu təxirə salır və başqa formaya salır.
Beynəlxalq hüquq yalnız formal məcburetmə mexanizmləri ilə deyil, eyni zamanda praktik tətbiqlə işləyir. Öhdəliklərin təkrar-təkrar nəticəsiz şəkildə pozulması normanın özünü dəyişir. Aralıq dənizi kontekstində söhbət dənizdə həyatın qeyd-şərtsiz xilas edilməsi prinsipinin faktiki reviziyasından gedir.
Dövlətlər sistemli şəkildə SOS siqnallarını görməzlikdən gəldikdə və ya axtarış-xilasetmə əməliyyatlarını minimuma endirdikdə, yeni bir "normallıq" formalaşır. Bu çərçivədə xilasetmə artıq məcburi öhdəlik deyil, opsional seçim kimi qəbul olunur. Bu praktikanın Hind okeanına, Karib hövzəsinə və Sakit okeana yayılması sadəcə zaman məsələsidir.
Proqnostik perspektiv: 2035-ci ilə qədər ssenarilər
Mövcud tendensiyalar qorunub saxlanılarsa, 2030-cu illərin əvvəllərinə doğru miqrasiya marşrutlarında ölüm hallarının daha da artacağını, eyni zamanda bu faciələrin qlobal gündəmdə görünürlüğünün azalacağını gözləmək olar. Nəzarətin eksternalizasiyası dərinləşəcək, yeni tranzit ölkələri əhatə edəcək, humanitar təşkilatlar isə əsas zonalardan sıxışdırılmaqda davam edəcək.
Bu ssenaridə Aralıq dənizi de-yure hüquqi öhdəliklərin mövcud olduğu, lakin de-fakto tətbiq edilmədiyi "boz zona" statusunu tam şəkildə möhkəmləndirəcək. Ölənlərin sayı geosiyasi vəziyyət və iqlim faktorlarından asılı olaraq dəyişəcək, lakin struktur səbəb dəyişməz qalacaq.
Alternativ ssenari beynəlxalq təşkilatların və ayrı-ayrı dövlətlərin təzyiqi ilə axtarış-xilasetmə mexanizmlərinin qismən bərpasını nəzərdə tutur. Lakin miqrasiya siyasətinin əsas məntiqi dəyişmədiyi halda bu addımlar məhdud təsirə malik olacaq və sistemli dönüş yaratmayacaq.
Son illərin təcrübəsi göstərir ki, hətta iri miqyaslı humanitar fəlakətlər nadir hallarda uzunmüddətli siyasi dönüş üçün tetik rolunu oynayır. Daha real olan reputasiya itkilərini azaltmağa yönəlmiş nöqtəvi korrektələrdir, strategiyanın köklü şəkildə yenidən düşünülməsi deyil.
Ən az ehtimal olunan, lakin strateji baxımdan ən əhəmiyyətli ssenari insan hüquqlarının universalist şərhinə qayıdış və həyatın xilas edilməsinin prioritet prinsip kimi bərpasıdır. Bu, resursların yenidən bölüşdürülməsini, ictimai narrativlərin dəyişməsini və siyasi xərcləri üzərinə götürməyə hazır olmağı tələb edərdi.
Mövcud şəraitdə belə bir dönüş real görünmür, lakin məhz bu xətt normativ beynəlxalq nizamın qorunması ilə onun tam aşınması arasındakı sərhədi müəyyən edir.
Aralıq dənizi posthumanitar nizamın güzgüsü kimi
2026-cı ilin yanvar ayının sonundakı Aralıq dənizi faciəsi anomaliya deyil və əlverişsiz şəraitlərin təsadüfi cəmi ilə izah oluna bilməz. Bu hadisə humanitar normaların deklarativ şəkildə saxlanıldığı, lakin operativ məzmununu itirdiyi müasir beynəlxalq nizamın sistemli nasazlığının konsentrat ifadəsidir.
Tunisin sahilləri yaxınlığında səkkiz, bəlkə də on yeddi miqrant qayığının yoxa çıxması, genişmiqyaslı axtarış-xilasetmə əməliyyatlarının aparılmaması, institusional məsuliyyətin yayılması və Avropa İttifaqı tərəfindən minimal siyasi reaksiya bütöv bir tarixi dövrün başa çatdığını göstərir. İnsan həyatının qeyd-şərtsiz dəyər kimi qəbul edildiyi model risklərin praqmatik idarə olunması ilə əvəzlənir və bu modeldə insan ölümü məqbul xərc kimi hesablamaya daxil edilir.
Vurğulamaq vacibdir ki, bu transformasiya yalnız Avropa ilə məhdudlaşmır. Oxşar proseslər dünyanın digər miqrasiya marşrutlarında və regionlarında da müşahidə olunur ki, bu da sözügedən sürüşmənin qlobal xarakter daşıdığını göstərir. Aralıq dənizi bu mənada istisna deyil, ən aydın və sıxlaşdırılmış nümunədir.
Aralıq dənizi miqrasiya siyasətinin effektivliyinin yox, sivilizasiya anlayışının normativ layihə kimi dayanıqlığının sınaqdan keçirildiyi məkana çevrilib. Yüzlərlə və ya minlərlə insanın ölümü nə hüquqi, nə siyasi, nə də mənəvi reaksiya mexanizmlərini işə salmırsa, söhbət ayrı-ayrı institutların böhranından yox, beynəlxalq nizamın dəyər nüvəsinin sistemli transformasiyasından gedir.
Bu mənada sual artıq humanitar hüququn əvvəlki formada qorunub saxlanılıb-saxlanıla bilməyəcəyində deyil. Sual ondadır ki, müasir dünya artıq posthumanitar reallıqda yaşadığını etiraf etməyə hazırdırmı və bunun nəticələri ilə üzləşməyə nə dərəcədə hazır olacaq.
Milli.Az