Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Səudiyyə Ərəbistanı ilə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri arasındakı strateji maraqlar hansı səbəblərdən və necə təkamül edərək əvvəllər Yaxın Şərq və Qırmızı dəniz regionunda formalaşdırılmış ortaq nizam memarlığından çıxaraq sistemli və qaçılmaz bir strateji parçalanmaya çevrilir? Və bu yeni bölgü necə regional güclər arasında qarşıdurmanın təməlini qoyur?
Tarixi müttəfiqlik arxitekturası: Səudiyyə-BƏƏ oxunun formalaşması
XXI əsrin böyük bir hissəsində Səudiyyə Ərəbistanı ilə BƏƏ Fars körfəzi və Yaxın Şərqin cənub sərhədlərində əsas söz sahibi olan ikili güc mərkəzi kimi çıxış edib. Onların əməkdaşlığı enerji, hərbi və geosiyasi gündəmlərin uzlaşdırılması üzərində qurulmuşdu - xüsusən Yəmən, Sudan, Somali və digər strateji əhəmiyyətli regionlarda. Məqsəd Qırmızı dəniz və Ədən körfəzi kimi əsas nəqliyyat-enerji arteriyalarına nəzarəti ələ almaq idi. Bu ox bir növ regional status-kvonu qoruyan, iqtisadi artım və təhlükəsizlik balansını təmin edən güvənli platforma rolunu oynayırdı.
Uzun müddət bu model hər iki tərəfin maraqlarına cavab verirdi: Ər-Riyad sünni monarxik blokun lideri kimi şiə təsirlərinə qarşı siyasi sabitliyi təmin edir, Əbu-Dabi isə iqtisadi çevikliyi, hərbi sərmayələri və beynəlxalq müttəfiqlikləri - ilk növbədə İsraillə əməkdaşlığı - gücləndirirdi. Ziddiyyətlər olsa da, ümumi istiqamət ortaq idi.
Bu gün isə həmin arxitektura dərin bir de-konsolidasiyaya, yəni sistemli dağılma mərhələsinə daxil olub.
Strategiyalar toqquşur: ənənəvi nizam hibrid ekspansiyaya qarşı
Səudiyyə Ərəbistanı tarixi olaraq özünü "regional sabitliyin keşikçisi" və "pan-ərəb dövlətçiliyinin dayağı" kimi təqdim edib. Riyad üçün əsas prinsip dövlətlərin bütövlüyünün qorunması, xarici qüvvələrin parçalama siyasətinin qarşısının alınması və trans-milli silahlı qruplaşmaların təsirinin məhdudlaşdırılmasıdır. Bu yanaşma Yəmən və Sudanda dövlət institutlarının gücləndirilməsi və legitimliyin qorunması yönündəki ritorikada açıq şəkildə özünü göstərir.
Əbu-Dabinin strategiyası isə daha elastik və çoxşaxəlidir. Emirliklər dövlət institutlarından kənarda qalan yerli elitalarla, silahlı qruplarla və iqtisadi təsir vasitələri ilə işləməyə üstünlük verir. Bu yanaşma onlara çeviklik qazandırsa da, regionu daha çox parçalanmaya açıq hala gətirir. İsraillə dərinləşən strateji tərəfdaşlıq da bu modelin mühüm tərkib hissəsidir.
Beləcə, Riyad ilə Əbu-Dabi arasındakı fikir ayrılığı artıq taktiki deyil, sistemli xarakter daşıyır - fərqli, bir-birini inkar edən regional düzən modelləri üzərində qurulub.
Yəmən: parçalanmanın sınaq meydanı
Yəmən bu rəqabətin mərkəzi cəbhəsinə çevrilib. Riyad Yəmən dövlətinin vahidliyini qorumağı öz cənub sərhədlərinin təhlükəsizliyi üçün həyati vacib sayır. Yəməndə dövlətin dağılması təkcə Yaxın Şərqdə deyil, Səudiyyə torpaqlarında da radikallaşma dalğasına yol aça bilər. Bu səbəbdən Səudiyyə rəhbərliyi son illərdə 500 milyon dollardan artıq investisiya ilə Yəməndə infrastrukturun bərpasına və dövlət institutlarının gücləndirilməsinə dəstək verir.
BƏƏ isə fərqli bir kurs tutub: yerli separatçı qrupları dəstəkləyərək ölkənin mərkəzi hakimiyyətini zəiflədir. Bu, Riyad üçün sadəcə taktiki fikir ayrılığı deyil, milli təhlükəsizliyə təhdid kimi qiymətləndirilir.
Sudan: təsir zonalarının genişlənməsi
Sudandakı böhran artıq Yəmən sərhədlərini aşan mübarizəni göstərir. Səudiyyə Ərəbistanı legitim hökumətin tərəfində duraraq ölkədə sabitliyi qorumağa çalışır, halbuki Əbu-Dabi "Sürətli Dəstək Qüvvələri"nə (Rapid Support Forces) silah yardımı göstərməklə əks istiqamətdə hərəkət edir. Bu, sadəcə təsir uğrunda rəqabət deyil - Sudanın gələcəyinin hansı model üzərində qurulacağı uğrunda mübarizədir.
Riyad silahlı qrupların təsirini məhdudlaşdırmaq və dövlət hakimiyyətini mərkəzləşdirmək istəyir. Əbu-Dabi isə əksinə, yerli güc mərkəzlərini dəstəkləyərək dövlətin parçalı strukturunu üstün tutur.
Əbu-Dabi - İsrail ittifaqının strateji nəticələri
Son illərin ən mühüm geosiyasi dəyişikliklərindən biri BƏƏ ilə İsrail arasında formalaşan yeni ittifaqdır. Riyadda bu alyans Qırmızı dəniz və Cənubi-Qərbi Asiya bölgəsində qüvvələr balansını dəyişdirən, Səudiyyənin təsir dairəsini daraldan bir faktor kimi görülür.
Səudiyyə diplomatiyası artıq açıq şəkildə bəyan edir ki, bu əməkdaşlıq sabitlik gətirmək əvəzinə, əksinə, regionun parçalanmasını sürətləndirir. Riyadın fikrincə, bu alyans Yəməndən tutmuş Somaliyə qədər bir çox ölkədə dövlət institutlarının zəifləməsinə və xarici təsirlərin güclənməsinə yol açır.
Diplomatik ritorika - strateji parçalanmanın göstəricisi
Səudiyyə diplomatlarının son çıxışlarında "Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri" ifadəsinin yerini "Əbu-Dabi hökuməti"nin alması diqqətdən qaçmır. Ərəb diplomatik mədəniyyətində bu cür ritorik dəyişikliklər təsadüfi deyil - bu, artıq tərəfdaşlıq tonundan qarşıdurma tonuna keçidin simvoludur.
Bu həm də o deməkdir ki, Riyad artıq Əbu-Dabinin regional siyasətini açıq tənqid etməyə başlayıb - və bu, münasibətlərdə strateji səviyyədə dərin bir uçurumun yaranmasından xəbər verir.
Analitik nəticə: taktiki böhrandan sistemli parçalanmaya
Səthi baxışda Səudiyyə addımları Yəmən, Sudan, Somali kimi lokal böhranlara cavab kimi görünə bilər. Lakin əslində Riyad daha geniş bir prosesi idarə edir - regionda illərlə davam etmiş "iki qütblü nizamın" dağılması.
Bu, sadəcə müvəqqəti gərginlik deyil, köklü sistem dəyişikliyidir: dövlət institutlarına söykənən ənənəvi model ilə hibrid, çevik, amma parçalanmaya meyilli yeni modelin toqquşması.
Səudiyyə Ərəbistanı regionu yenidən sabit dövlətçilik üzərində qurmaq istəyir - Əbu-Dabi isə onu çevik, çoxmərkəzli, amma uzunmüddətli sabitlikdən uzaq bir düzənə sürükləyir.
Bu səssiz mübarizə artıq təkcə Yaxın Şərqin gələcəyini deyil, bütövlükdə ərəb dünyasının geosiyasi simasını müəyyənləşdirəcək.
Duopoliya parçalanır: yeni cazibə mərkəzlərinin doğuluşu
Ər-Riyadla Əbu-Dabi arasındakı fikir ayrılığı artıq struktur səviyyədə ciddi nəticələr doğurur. 2013-2023-cü illər ərzində məhz bu iki paytaxt Yaxın Şərqdə regional idarəetmənin əsas nüvəsini təşkil edirdi - iqtisadi, hərbi və diplomatik baxımdan. Bu duumvirat Fars körfəzi Ərəb Dövlətləri Əməkdaşlıq Şurasının (GCC) əksər qərarlarına legitimlik çətiri yaradır, Ərəb Dövlətləri Liqasının dinamikasını müəyyənləşdirir və OPEC+ çərçivəsində enerji siyasətinin istiqamətini formalaşdırırdı.
Bu oxun de-konsolidasiyası isə regionu tədricən ikipolyarlıqdan çoxmərkəzli sistemə keçirir. Artıq təşəbbüs təkcə Riyadla Əbu-Dabidə deyil, Türkiyə, Qətər, İran və müəyyən dərəcədə Misir kimi oyunçularda cəmlənir. Onlar bir blok kimi deyil, rəqabətli mərkəzlər kimi çıxış edirlər - nəticədə regionda dəyişkən ittifaqlar arxitekturası yaranır və heç bir ölkə daha "şəriksiz hegemon" statusuna iddia edə bilmir.
Enerji balansının dəyişməsi
Enerji faktoru bu geosiyasi qarşıdurmanın mərkəzində dayanır. Səudiyyə Ərəbistanı dünya üzrə ən böyük sübut olunmuş neft ehtiyatlarının (təxminən 17 faiz) sahibi kimi enerji diplomatiyasını həm regional təzyiq mexanizmi, həm də siyasi loyallığın formalaşma aləti kimi istifadə edir. Əbu-Dabi isə bunun əksinə, iqtisadi diversifikasiya xəttini seçib: bərpa olunan enerji, hidrogen texnologiyaları və emal sənayesinə yönəlir.
Başqa sözlə, iqtisadi fərqlənmə strateji fərqlənməni əks etdirir: Riyad üçün enerji sabitliyi siyasi və regional sabitliklə eyniləşir, Əbu-Dabi üçünsə bu, qlobal iqtisadiyyata inteqrasiya olunmaq, sərmayə və texnologiya mərkəzinə çevrilmək vasitəsidir.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) məlumatına görə, 2025-ci ildə BƏƏ-nin regiondan kənarda enerji layihələrinə yatırdığı sərmayələr 70 milyard dollardan çox olub - İsrail, Şərqi Afrika və Şərqi Aralıq dənizi bu siyahıya daxildir. Səudiyyə üçün bu, sadəcə iqtisadi strategiya deyil, həm də təhlükəsizlik çağırışıdır: Riyad bu kapital axınlarını öz strateji zonalarına müdaxilə, enerji və logistika nəzarətinin zəifləməsi kimi qiymətləndirir.
Qırmızı dəniz və Afrika: yeni güc proyeksiyası meydanı
Qırmızı dəniz regionu bu gün ticarət marşrutlarına və hərbi infrastruktur nəzarətinə görə yeni rəqabət arenasına çevrilib. Burada üç əsas vektor toqquşur:
- Səudiyyə xətti - Misir və Sudanla koordinasiya yolu ilə dəniz təhlükəsizlik sisteminin yaradılması və hərbi-naval mövcudluğun möhkəmləndirilməsi;
- BƏƏ xətti - özəl hərbi müqavilələr, limanlara və logistika mərkəzlərinə (xüsusilə Port-Sudana) birbaşa sərmayələr;
- İsrail xətti - texnoloji və kəşfiyyat infrastrukturuna əsaslanan təhlükəsizlik zəncirləri.
Stokholm Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) analitiklərinə görə, məhz bu üç istiqamətin kəsişməsi 2024-2026-cı illərdə yeni strateji rəqabət konfiqurasiyasını formalaşdırır. Artıq özəl hərbi kontraktlar belə dövlətlərarası siyasət alətinə çevrilir. Səudiyyə Ərəbistanı bu tendensiyanın risklərini anlayaraq təhlükəsizlik mexanizmlərinin həddən artıq özəlləşdirilməsinin qarşısını almağa, infrastruktur üzərində nəzarəti dövlətlərarası çərçivəyə qaytarmağa çalışır.
Hüquqi və institusional nəticələr: regional ittifaqların yenidən qurulması
Faktiki olaraq, Riyadla Əbu-Dabi artıq GCC daxilində vahid koordinasiya oxu kimi fəaliyyət göstərmir. Bu, Səudiyyənin BƏƏ-nin Şərqi Afrikadakı müstəqil təşəbbüslərini dəstəkləməməsində və Yəmən məsələsində birgə mövqelərin yenidən nəzərdən keçirilməsində aydın görünür. Rəsmi sənədlərdə bu fikir ayrılığı qeyd olunmasa da, praktikada iclasların boykot edilməsi, qərarların bloklanması kimi hallar təşkilatın daxili uzlaşmasını aşındırır.
Eyni zamanda Riyad yeni "paralel əməkdaşlıq platformaları" üzərində işləyir - Qırmızı dəniz Konsultativ Şurası, Efiopiya və Cibuti ilə iqtisadi əməkdaşlıq formatları kimi təşəbbüslər bunun nümunəsidir. Bu addımlar Səudiyyənin öz regional arxitektura xəritəsini, BƏƏ-nin təsirindən kənar, müstəqil şəkildə formalaşdırmaq niyyətindən xəbər verir.
İsrail faktoru: təhlükəsizliyin yeni coğrafiyası
Əbu-Dabi ilə Qüds arasındakı tərəfdaşlıq bu geosiyasi parçalanmanın əsas katalizatoruna çevrilib. Emirliklər üçün 2020-ci ildə imzalanan "İbrahim razılaşmaları" diplomatik uğur olmaqla yanaşı, qabaqcıl texnologiya, kəşfiyyat və investisiya resurslarına çıxış imkanı yaratdı. Lakin Riyad üçün bu proses, xüsusilə Qırmızı dəniz sahillərində İsrailin iştirakının artması, strateji balans üçün ciddi təhdid sayılır və ərəb həmrəyliyinə zərbə kimi dəyərləndirilir.
Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutunun (WINEP) 2025-ci il hesabatında qeyd olunub ki, "Əbu-Dabi - Qüds alyansı yeni bir regional alt-sistem yaradır: burada təhlükəsizlik artıq ərəb yönümlü deyil, funksional və texnoloji xarakter daşıyır". Məhz bu dəyişiklik - siyasi ittifaqın "şəbəkə platformasına" çevrilməsi - Riyadın narahatlığını artırır və onu islam dünyasında ənənəvi liderliyini bərpa etməyə vadar edir.
Səudiyyə strategiyasının daxili motivləri
Ər-Riyadın daxili gündəmini müəyyən edən "Vision 2030" proqramı sabit və proqnozlaşdırıla bilən regional mühit tələb edir. Yəmən, Sudan və Şərqi Afrika kimi regionlarda istənilən gərginlik ölkəyə yönələn investisiya axınlarını, infrastruktur layihələrini və enerji ixracının təhlükəsizliyini risk altına qoyur. Bu səbəbdən Əbu-Dabi ilə ittifaqdan uzaqlaşmaq Riyad üçün macəra deyil, uzunmüddətli təhlükəsizlik və iqtisadi sabitlik baxımından rasional qərardır.
Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) proqnozlarına görə, 2026-cı ilə qədər Səudiyyəyə birbaşa xarici sərmayələr 40 faiz artmalıdır. Lakin bu yalnız regional risklər azaldığı halda mümkündür. Deməli, Əbu-Dabinin hibrid ekspansiyasını məhdudlaşdırmaq siyasəti Səudiyyənin iqtisadi modernləşmə və institusional möhkəmlənmə strategiyasının tərkib hissəsinə çevrilib.
Ssenari analizi: qarşıdurmanın mümkün inkişaf trayektoriyaları
Məhdud rəqabət ssenarisi (ən real ehtimal).
Bu modeldə Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ "idarəolunan rəqabət" vəziyyətinə keçir: hər iki tərəf Yəmən və Sudanda öz təsir dairələrini qoruyur, lakin birbaşa hərbi toqquşmadan yayınır. Bunun əvəzində onlar diplomatik xəttlərini fərqli istiqamətlərdə qururlar. Belə ssenaridə Fars körfəzi Əməkdaşlıq Şurasında (GCC) institusional parçalanma mümkündür, amma açıq qarşıdurma baş vermir.
Regional eskalasiya ssenarisi.
Əgər Yəmən və Sudandakı fikir ayrılıqları daha da dərinləşərsə, bu, proksi qarşıdurmaya çevrilə bilər. Səudiyyə Ərəbistanı legitim hökumətləri dəstəkləyəcək, Əbu-Dabi isə separatçı və muxtar qüvvələrə arxa duracaq. Nəticədə yeni gərginlik oxu formalaşacaq - Qırmızı dəniz bölgəsi isə maraqların toqquşduğu daimi mübarizə meydanına çevriləcək.
Strateji rekonstruksiya ssenarisi.
Bu variant ABŞ və ya Çin regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturası təklif edərsə mümkündür. Ər-Riyad ərəb dünyasında liderlik iddiasını qorumaq üçün Misir, İordaniya və Mərakeşlə yeni alyansa qoşula bilər, Əbu-Dabini isə nisbi təcriddə buraxar. Belə bir yenidənqurma qüvvələr balansını dəyişəcək, lakin eyni zamanda OPEC+ birliyinin və enerji bazarlarının parçalanması riskini artıracaq.
Strateji nəticələr
- Regional təhlükəsizlik üçün: Körfəz və Qırmızı dənizdəki mövcud koordinasiya mexanizmlərinin dağılma ehtimalı yüksəlir.
- Enerji siyasəti üçün: Ənənəvi neft istehsalçıları ilə İsrail və Qərbə yönəlik yeni "investisiya mərkəzləri" arasında ikili sistem yaranır.
- Qlobal güclər üçün: ABŞ, Çin və Aİ kimi xarici oyunçular üçün vasitəçilik imkanı genişlənir - nəticədə regionun muxtariyyəti zəifləyir, xarici təhlükəsizlik zəmanətlərinə asılılıq artır.
- Daxili siyasət üçün: Səudiyyə Ərəbistanı suveren kursunu möhkəmləndirir, BƏƏ isə İsrail və ABŞ-ın təhlükəsizlik arxitekturasına daha sıx bağlanır.
Nəticə: Yaxın Şərq realizminin yeni mərhələsinə doğru
Ər-Riyadla Əbu-Dabi arasındakı qarşıdurma epizodik böhran deyil, Yaxın Şərqin dərin transformasiyasının əlamətidir. Region artıq ideoloji həmrəyliyə əsaslanan modeldən suveren maraqlar üzərində qurulan rasional rəqabət mərhələsinə keçir. Bu proses "ərəb konsensusu" adlanan ənənəvi ikili yanaşmanı dağıdır və Yaxın Şərqdə yeni realizm dövrünü açır - burada hər aktor özünün avtonom sağ qalma və strateji müstəqillik məntiqi ilə hərəkət edir.
Uzunmüddətli perspektivdə bu tendensiya çoxsəviyyəli ittifaqlar, lokal balanslar və şəbəkə tipli koalisiyalarla formalaşan yeni geosiyasi mozaikanın yaranmasına gətirib çıxaracaq.
Səudiyyə Ərəbistanı üçün bu mərhələdə əsas strateji seçim - institusional sabitliyi qorumaq və parçalanma proseslərinə nəzarəti ələ almaqdır.
BƏƏ üçün isə İsrail və Qərb təhlükəsizlik sistemlərinə inteqrasiya texnoloji güclənmə vasitəsinə çevrilir, amma geosiyasi baxımdan onun müstəqil çəkisini artırmır.
Milli.Az