Bu gün Xalq artisti Şəfiqə Axundovanın doğum günüdür.
Milli.Az lent.az-a istinadla bəstəkar haqqında məlumat verir.
- Şəfiqə Axundova nə vaxt və harada anadan olub?
Şəfiqə Axundova 21 yanvar 1924-cü ildə Şəki şəhərində anadan olub.
- Şəfiqə Axundovanın doğum günü ilə bağlı maraqlı hansı hadisə baş verib?
Şəfiqə Axundovanın doğulduğu gün Sovet İttifaqının rəhbəri Vladimir Lenin vəfat etmişdi və bu xəbər bütün ölkədə yasa səbəb olmuşdu. Yeni körpənin dünyaya gəldiyi vaxt ailə üzvləri və qohumlar Leninin vida mitinqinə tələsdikləri üçün ananın yanında cəmi bir-iki nəfər qalmışdı. Şəfiqə xanımın anası bu vəziyyəti görüb körpəsinə tərəf üz tutaraq təəssüflə, "Can bala, nə pis gündə dünyaya gəldin..." - deyə söyləmişdi.
- Şəfiqə Axundovanın ailəsi və uşaqlıq illəri barədə nə məlumdur?
Şəfiqə xanım qədim Şəki şəhərinin sayılıb-seçilən Axundovlar nəslində dünyaya göz açıb. Atası Qulam Axundov dövrünün tanınmış maarifpərvər şəxslərindən idi - 1917-1920-ci illərdə Şəkidə ilk bolşevik rəhbərlərdən biri olmuş və məşhur yazıçı Mirzə Fətəli Axundzadənin uzaq qohumu idi. Anası Züleyxa xanım evdar qadın idi. Şəfiqə beş bacı-qardaşdan biri idi - digər uşaqlar (İsmət, Tahir, Nəriman, Rəfiqə) sonradan hərəsi öz sahəsində tanınmış ziyalı oldular. Anası Şəfiqənin incəsənətə meylini görüb zarafatla qonşulara "bu qızım deyəsən artist olacaq" - deyərdi.
- Şəfiqə Axundovanın ailəsi onun musiqi istedadına necə yanaşırdı?
Şəfiqə Axundovanın atası qızının musiqi qabiliyyətini hiss etdikcə narahat olur, onun müğənni olmasından çəkinirdi. O, istəyirdi ki, qızı həkim olsun və musiqi fəaliyyətini ciddi peşə hesab etmirdi. Hətta o dövrdə bir çox ziyalı ailələrində olduğu kimi evdə piano olsa da, Qulam kişi Şəfiqənin pianoda həddindən artıq məşğul olduğunu gördükcə pianonun otağını açarla bağlayırdı ki, qızı musiqidən uzaq dursun. Bir dəfə isə Şəfiqənin musiqiyə olan həvəsinin onu konservatoriyaya qədər apardığını eşidəndə qarlı-şaxtalı qış axşamı qızını evə buraxmadı. Həmin gecəni soyuqda küçədə keçirən Şəfiqə ağır soyuqdəymə nəticəsində xəstələndi - böyrəkləri ciddi zədələndi. Sonralar məşhur cərrah, akademik Cavadzadə onun bir böyrəyini əməliyyatla çıxardı, digər böyrəyini isə xilas edə bildi. Lakin atasının bütün bu sərtliyi gənc Şəfiqəni yolundan döndərə bilmədi. Nəhayət, Qulam kişi qızının fitri istedadını və iradəsini görərək onun musiqi seçiminə razılaşmaq məcburiyyətində qaldı.
- Şəfiqə Axundova musiqi təhsilinə necə başladı?
Şəfiqə Axundova orta təhsilini Bakıda 173 saylı məktəbdə davam etdirərkən paralel olaraq musiqi məktəbinə də qəbul olunub. Onun sənət yoluna çıxmasında böyük bacısı Zümrüd Axundovanın müstəsna rolu olub. Zümrüd xanım ədəbiyyatşünas alim və universitet müəllimi idi, dövrünün görkəmli tənqidçisi, akademik Məmməd Arif Dadaşzadənin həyat yoldaşı idi. Onların evində şəhərin sayılıb-seçilən ziyalıları tez-tez yığışırdı. Böyük bacısı bu məclislərdə balaca Şəfiqəyə qonaqlar üçün pianoda musiqi ifa etməyi tapşırır, onun istedadını hər kəsə nümayiş etdirirdi.
- Şəfiqə Axundovanın sənətə gəlməsində kimlərin rolu olub?
Bir gün bacısı Zümrüd xanım görkəmli yazıçı və ictimai xadim Mirzə İbrahimova müraciət edərək: "Ay Mirzə, bəlkə sən Şəfiqəni aparıb Üzeyir bəylə tanış edəsən? Deyərsən, belə istedadlı bir qız var," - deyə xahiş edir. Mirzə İbrahimov bu təklifə razılaşır və məhz onun vasitəsilə gənc Şəfiqə dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovla tanış olur. Bu görüş Şəfiqə Axundovanın musiqi təhsili yolunda dönüş nöqtəsi idi - Üzeyir bəyin tövsiyəsi ilə o, peşəkar musiqi təhsili almağa başladı.
- Üzeyir Hacıbəyli Şəfiqə Axundovaya necə müəllimlik və dəstək göstərib?
1943-1944-cü illərdə gənc Şəfiqə Axundova Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Məktəbində təhsil alarkən Üzeyir Hacıbəylinin tələbəsi olub. Üzeyir bəy istedadlı gənclərə xüsusi diqqət yetirən bir pedaqoq idi və Şəfiqəyə də böyük dəstək göstərib. Bəstəkar bir xatirəsində danışır ki, müharibə illərində dərsə solğun sima ilə gələndə Üzeyir bəy onun halını görüb narahat olmuşdu. O, Şəfiqəyə "qalx ayağa, sənin rəngin niyə belədir?" - deyə soruşur. Utancaq qız "heç, elə belə" cavabını verəndə Üzeyir bəy onu yanına çağırıb çantasından bir parça çörək çıxarır. Çörəyin üst qabığını kəsib Şəfiqəyə uzadaraq deyir: "Sənin rəngin mənim xoşuma gəlmir, bunu ye". Gənc Şəfiqə ustadının ona çörək verdiyini görəndə çox utanır, lakin Üzeyir bəyin bu qayğıkeş hərəkəti ömür boyu yaddaşında qalır.
Üzeyir Hacıbəyov konservatoriyanın nəzdində gənc bəstəkarlar üçün xüsusi qrup açmışdı və Azərbaycan xalq musiqisinin - muğamın əsaslarını onlara öyrədirdi. Üzeyir bəy həmişə deyirdi ki, bəstələnən musiqidə milli ruh hiss olunmalıdır. 1944-cü ildə Tiflisdə keçirilən "Zaqafqaziya musiqi baharı" festivalına hazırlaşarkən Üzeyir bəy Şəfiqə və ilk qadın bəstəkarlarımızdan Ağabacı Rzayevanın səhnə geyiminə də xüsusi fikir verib. O, köməkçisi Ramazan Xəlilova tapşırmışdı ki, xanım bəstəkarlar anbara aparılsın və onlara layiqli geyim seçilsin - "axı onlar bəstəkara oxşamalıdırlar". Şəfiqə xanımın ilk mahnılarından biri olan Mirvarid Dilbazinin sözlərinə yazdığı "Beşik başında" laylasını da Üzeyir bəy dinləmiş və bəyənmişdi. Ustad bu mahnıdakı orijinal melodik keçidlərə heyran qalıb gülümsəyərək demişdi: "Ay qız, sən bu musiqiləri hardan tapırsan?" Bu cür tərif və qayğı gənc bəstəkara böyük ruh yüksəkliyi verirdi.
- Şəfiqə Axundova Üzeyir Hacıbəyovu necə xatırlayırdı?
Şəfiqə Axundova fəxrlə qeyd edirdi ki, Üzeyir Hacıbəyov kimi dahiyə şagirdlik edib. Üzeyir bəyin xeyirxah, tələbkar və qayğıkeş müəllim olduğunu xatırlayırdı. Vaxtının az olmasına baxmayaraq, Üzeyir bəy gənc tələbəsi Şəfiqəni diqqətdən kənarda qoymur, hətta teatra gələrək onun ad gününü təbrik etməyi unutmurdu. Məhz Üzeyir Hacıbəylinin himayəsi və pedaqoji qayğısı sayəsində Şəfiqə Axundova peşəkar musiqiçi və bəstəkar kimi formalaşdı.
- Şəfiqə Axundova ali musiqi təhsilini harada aldı?
Asəf Zeynallı adına musiqi məktəbini bitirdikdən sonra Şəfiqə Axundova Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (indiki Bakı Musiqi Akademiyasında) ali təhsil alıb. O, konservatoriyanın bəstəkarlıq fakültəsində professor Boris Zeydmanın sinfində oxuyub və 1956-cı ildə həmin sinfi bitirərək peşəkar bəstəkar kimi məzun olub. (Qeyd edək ki, Boris Zeydman Üzeyir bəyin dəvəti ilə Leninqraddan Bakıya gələrək gənc musiqiçilərə bəstəkarlığın sirlərini öyrədən görkəmli pedaqoq idi.)
- Şəfiqə Axundova bəstəkar kimi ilk uğurlarını necə qazandı?
Şəfiqə xanım tələbəlik illərindən etibarən bəstəkarlığa böyük maraq göstərib və ilk mahnılarını məhz o dövrdə yazmağa başlayıb. Onun ilk bəstələrindən biri uşaqlar üçün olan "Bala" mahnısı idi. Gənc bəstəkar fortepiano və orkestr üçün kiçik əsərlər də bəstələyir, yazdığı mahnıları müəllimlərinə dinlədirdi. Məsələn, "Kolxoz qızları" adlı mahnısını Üzeyir bəyə təqdim edib, o da bəzi düzəlişlər edib dəyərli məsləhətlər vermişdi. Bu cür kiçik uğurlar Axundovanın bəstəkar kimi tanınmasında ilk addımlar oldu.
Şəfiqə Axundova zamanla təkcə mahnı janrında yox, daha böyük həcmli musiqi janrlarında da özünü sınadı. O, 26 il boyunca (1956-1982) Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda müəllim kimi çalışaraq gənc musiqiçilər yetişdirdi. Gənc yaşlarında qazandığı uğurlar və musiqi ictimaiyyətinin diqqətini çəkməsi onun gələcəkdə böyük əsərlər yaratmasına zəmin hazırladı.
- Şəfiqə Axundova hansı əsəri ilə tarixə düşüb?
Şəfiqə Axundova 1972-ci ildə "Gəlin qayası" operasını bəstələyərək Şərq aləmində ilk dəfə opera janrında əsər yazan qadın bəstəkar kimi tarixə düşüb. "Gəlin qayası" 1974-cü ildə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyuldu və böyük uğur qazandı.
Beləliklə, Şəfiqə Axundova musiqi tarixinə Şərqin ilk qadın opera müəllifi kimi adını yazdırdı. Onun bu cəsarətli addımı milli musiqi mədəniyyətimiz üçün yeni bir səhifə idi. Qeyd edək ki, Ş.Axundova 1965-ci ildə Novruz Gəncəlinin librettosu əsasında "Ev bizim, sirr bizim" operettasını da bəstələmişdi. Həmçinin "Aydın", "Natəvan", "Yaşar" kimi bir çox dram tamaşalarına, "Təlxəyin nağılı", "Dovşanın ad günü" kimi uşaq tamaşalarına musiqi yazmışdı. Lakin məhz "Gəlin qayası" operası Şəfiqə Axundovanın yaradıcılıq zirvəsi hesab olunur və ona geniş şöhrət qazandırıb.
- Şəfiqə Axundovanın bəstələdiyi hansı mahnılar xalq arasında daha məşhurdur?
Şəfiqə Axundova ömrü boyu çox məhsuldar çalışıb, yüzlərlə mahnı və romans bəstələyib. Bəzi mənbələr onun 300-dən artıq, bəziləri isə ümumilikdə 500-600-ə yaxın musiqi əsəri yazdığını qeyd edir. Onun mahnıları onilliklər boyu Azərbaycanın görkəmli müğənnilərinin repertuarında yer alıb və sevilə-sevilə ifa olunub.
Bəstəkarın ən məşhur mahnılarından bir neçəsini xüsusilə qeyd etmək olar. Məsələn, "Həsrətindən" və "Bu ayrılıq nədən oldu" mahnıları geniş kütlələr tərəfindən sevilən və dillər əzbəri olan əsərlərdəndir. Eyni zamanda "Gəl, ey mehri-məhəbbətim", "Həyat, sən nə şirinsən", "Gözlərimin işığı sənsən", "Hardasan, sevgilim, gəl" kimi mahnıları da çox məşhurdur. İnsanları mehribanlığa, sülhə çağıran "Mehriban olaq" mahnısını da bu sırada xüsusi vurğulamaq lazımdır.
- "Mehriban olaq" mahnısı necə yaranıb? Bu mahnının yaradılması ilə bağlı hansı maraqlı hadisə var?
"Mehriban olaq" mahnısının yaranma hekayəsi maraqlıdır. Bir gün Şəfiqə xanımın qonşuluğunda yaşayan iki qadın söz üstündə bərk mübahisə edib dalaşır. Bəstəkar bu dava səhnəsinin şahidi olur və çox məyus qalır. Bu hadisədən təxminən iki gün sonra isə Şəfiqə Axundova teatrda tamaşaya baxarkən zalda iki tamaşaçının yer üstündə dalaşdığını görür. Ardıcıl iki gün belə xoşagəlməz mənzərələrlə qarşılaşmaq bəstəkarı dərindən sarsıdır və düşündürür.
İnsanların xırda səbəblərə görə kobudluq edib dava salması Şəfiqə xanıma pis təsir edir. O, cəmiyyətə ibrətamiz bir mesaj vermək qərarına gəlir və məhz həmin ərəfədə "Mehriban olaq" mahnısını bəstələyir. Beləcə, gündəlik həyatda şahid olduğu davakar səhnələr bu məşhur mahnının ilham mənbəyi olur.
- Şəfiqə Axundovanın evlilik qərarı və şəxsi həyatı barədə nə məlumdur?
Şəfiqə Axundova gənc yaşlarında ailə həyatı qurub, lakin bu evlilik uzun çəkməyib. Onun Taleh adlı bir oğlu dünyaya gəldikdən sonra bəstəkar həyat yoldaşından ayrılmaq qərarına gəlib. Şəfiqə xanım boşandıqdan sonra bir daha ailə qurmayıb və ömrünün sonuna qədər tək yaşayıb, özünü tamamilə sənətə həsr edib.
Bəstəkar şəxsi həyatı barədə bir müsahibəsində ayrılma səbəbini belə izah edib: "Yoldaşım məni başa düşmürdü. Deyirdi, ya ailə, ya sənət - seçim etməlisən. "İkisi bir yerdə tutur" deyən adam yarımçıq sənətkardır. Tam mənası ilə özünü sənətə həsr etmək üçün gərək tənha olasan. Mən də bu tənhalığı seçdim və özümü sənətə həsr etdim!"
- Bəstəkarın oğlu Taleh Hacıyev kim idi və onun taleyi necə olub?
Şəfiqə Axundovanın yeganə övladı olan Taleh Hacıyev çox istedadlı musiqiçi idi. O, həm pianoçu, həm də bəstəkar kimi fəaliyyət göstərirdi. Taleh 18-20 yaşlarında ikən bəstələdiyi "Belə qəmli dayanma" mahnısı ilə müəyyən populyarlıq qazanmışdı. Lakin o, anası qədər geniş tanınmadı - daha çox yaxşı pianoçu kimi yaxın çevrədə məşhur idi.
Taleh gənc yaşlarından ağır ruhi xəstəlikdən əziyyət çəkirdi. Anası ona hədsiz dərəcədə bağlı idi və oğlunun səhhətindəki problemlər Şəfiqə xanımı çox üzürdü. Bəstəkar ömrü boyu yeganə övladına həm ana, həm dayaq olmağa çalışmışdı. Şəfiqə xanım oğluna olan sevgisini və nigarançılığını bu sözlərlə ifadə edirdi: "Mənim oğlum gözəl piano çalırdı, o çalanda hamı heyran qalardı... Ondan çox nigaranam; mən dünyada olmayanda, o necə yaşayacaq, nə edəcək? Axı uşaq kimi safdır, köməksizdir. Allahdan ömür istəyirəm ki, onu tək qoymayım bu dünyada."
- Taleh nə zaman vəfat edib və bu itki Şəfiqə Axundovaya necə təsir göstərib?
Taleh Hacıyev uzun illər xəstəliyi ilə mübarizə apardıqdan sonra 26 iyul 2008-ci ildə Maştağada yerləşən psixiatriya xəstəxanasında vəfat edib. Bu ağır itki Şəfiqə xanım üçün son dərəcə sarsıdıcı oldu.
Oğlunun ölüm xəbərini ilk vaxtlar anadan gizlətməyə çalışdılar. Yalnız Talehin vəfatından sonra keçirilən qırx mərasimi bitdikdən sonra yaxınları bu acı xəbəri Şəfiqə xanıma çatdırdılar. Övlad itkisi bəstəkarın həm psixoloji durumuna, həm də sağlamlığına ciddi təsir göstərdi - Talehin ölümündən sonra Şəfiqə Axundovanın ürək xəstəliyi şiddətləndi və o, dərin bir mənəvi sarsıntı yaşadı.
- Şəfiqə Axundova ömrünün son günlərində hansı çətinlikləri yaşadı və nə zaman dünyasını dəyişdi?
Ömrünün son illərində Şəfiqə Axundova ağır ürək çatışmazlığı xəstəliyindən əziyyət çəkirdi. Xüsusən oğlunun ölümündən sonra səhhəti daha da pisləşmiş və həyatının son aylarını xəstəxanada keçirməli olmuşdu. Buna baxmayaraq, o, yaşamağa ümidini itirmirdi.
Bəstəkar son günlərində onu ziyarət edən yaxın dostlarına - əməkdar artist Aybəniz Haşımova və millət vəkili Qənirə Paşayevaya ürəkdolusu şəkildə "Məni ölməyə qoymayın. Mən yaşamaq istəyirəm..." deyə müraciət etmişdi. Lakin bu sözlərdən bir neçə gün sonra, 26 iyul 2013-cü ildə Şəfiqə Axundovanın ürəyi dayandı və o, dünyasını dəyişdi. Qəribə bir təsadüf nəticəsində, onun ölüm tarixi oğlu Talehin vəfat etdiyi günə - 26 iyula təsadüf etdi (üstəlik düz beş il sonra).
- Şəfiqə Axundova yaradıcılığı dövründə hər hansı qalmaqal və ya təzyiqlə üzləşmişdimi?
Bəli, Sovet dövründə Şəfiqə Axundovanın adı xoşagəlməz bir qalmaqalda hallanmışdı. Deyilənə görə, İran şah rejimi zamanı oradakı mətbuatda "Azad Azərbaycan qadını" başlıqlı qərəzli bir məqalə dərc olunub. Həmin yazıda guya Şəfiqə Axundovanın açıq-saçıq fotoları yayımlanmışdı. Bu xəbər Azərbaycana çatan kimi sovet təhlükəsizlik orqanları (DTK) məsələni nəzarətə götürür.
Bəstəkarı Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinə çağıraraq ondan izahat alırlar. Şəfiqə xanım üçün bu hadisə böyük stress idi, çünki o, belə bir şeyin yalan olduğunu sübut etməli olur. Sonralar jurnalistlər ona bu barədə sual verdikdə, Şəfiqə Axundova qəti şəkildə "Yox, yox, yalan söhbətdir, nə danışırsınız!" - deyə cavab verir. Nəticədə aydın olur ki, həmin ittihamlar əsassızdır və məsələ bağlanır. Buna baxmayaraq, bu yalan informasiya bəstəkarı bir müddət mənəvi cəhətdən incitmiş və o dövrdə müəyyən təzyiqlərə məruz qalmasına səbəb olmuşdu.
- Şəfiqə Axundova hansı fəxri adlar və mükafatlarla təltif edilib?
Şəfiqə Axundovanın xidmətləri dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilib və o, bir sıra fəxri adlara layiq görülüb. 1973-cü ildə ona "Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı verilib. 1998-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti" fəxri adına layiq görülüb. 2005-ci ildə Prezident fərmanı ilə bəstəkar "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib. Hələ Sovet dönəmində, 1959-cu ildə isə o, "Şərəf nişanı" ordeni almışdı. Bundan əlavə, 2002-ci ildən etibarən Prezidentin fərdi təqaüdünə layiq görülürdü.
- Şəfiqə Axundova harada dəfn edilib?
2013-cü ildə Şəfiqə Axundova Fəxri Xiyabanda dəfn edildi. 2024-cü ildə Şəfiqə Axundovanın anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə "Şərqin nəğməkar qızı" adlı sənədli film çəkilib. (lent.az)
Milli.Az